Home 6 ئەرشیفی بابەتەکان 6 مارکس دەربارەی دیموکراسی

مارکس دەربارەی دیموکراسی

وه‌رگێرانی له‌ ئینگلیزیه‌وه‌: محسن كه‌ریم

پیاچوونه‌وه‌ی: جه‌مال محسن

 سەرنجێکی کورت:

ئەو بابەتەی لێرەدا دەیخوێننەوە، وەرگێردراوی بەشێکە لە بۆچونەکانی مارکس سەبارەت بە دیموکراسی کە لە کتێبی ]ڕه‌خنە لە “فەلسەفەی ماف” ی هیگل[ دا ئاماژەی پێکردوە. وەکو دەردەکەوێ، مارکس چەمکی دیموکراسی وەکو دەسەڵاتدارێتی خەڵك ناولێدەبات. هەمان ئەو پێناسەیەی کە لەسەردەمی بەدەسەڵات گەیشتنی چینی بۆرژوازی لە ئەوروپا دوای تێکشاندنی دەسەڵاتە سیاسیە دەرەبەگایەتیەکان بۆ دیموکراسی دەکرا. بەپێچەوانەی ئەو ناوەرۆکەی کە ئێستا دیموکراسی بۆرژوازی هەیه‌تی و بەجۆرێك هەمان ناوەرۆك دەگرێتەوە کە دەسەلاتی پاشایەتی لەخۆیدا هەڵیگرتبوو. واتە دەکرێ لە ئیستادا ئەو دەستەواژەیەی مارکس بۆ دیموکراسی بۆرژوازی بەکاربێنینەوە کە بۆ سیستەمی پاشایەتی به‌كاریهێناوه‌: دیموكراسی حەقیقەتی سەرمایەداریە، بەڵام سەرمایەداری حەقیقەتی دیموکراسی نیە       ! محسن کەریم

کتێبی رەخنە لە “فەلسەفەی ماف”ی هیگڵ لەنیوان ساڵەکانی ١٨٤٣-١٨٤٤ دا لەلایەن (مارکس) ەوە نوسراوە. بۆ ئەم وەرگێرانە سوود لە وەرگێردراوی ئینگلیزی کتێبی ناوبراو وەرگیراوە کە لەلایەن: دەزگای چاپی زانکۆی کامبریج، ساڵی١٩٧٠ بڵاوکراوەتەوەو ئانیتی جۆلین و جۆسیف ئۆ مالەی وەریان گێڕاوەتە سەر زمانی ئینگلیزی.

دیموکراسی حەقیقەتی پاشایەتیە، بەڵام پاشایەتی حەقیقەتی دیموکراسی نیە. پاشایەتی بەناچاری دیموکراسیە بەشێوەیەکی ناکۆك لەگەڵ خۆیدا، لەکاتێکدا قۆناغی پاشایەتی ناکۆکیەک نیە لەنێوخۆی دیموکراسیدا. پاشایەتی ناتوانرێ وەکو چەمکێک لە پەیوەند بەخۆیەوە فەهم بکرێ لەکاتێکدا دیموکراسی بەوجۆرە نیە. لە دیموکراسیدا هیچ کام لە قۆناغەکان بایەخێکی لەوە زیاتریان نیە کە شیاویانە. لەراستیدا هەریەکەیان تەنها سەردەمێکی گشت جەماوەرە ئاساییەکەن. لە پاشایەتیدا بەشێك خاسیەتی گشت دیاری دەکات؛سەرجەم دەستور پێویستە بەپێی سەرکردەیەکی نەگۆڕ هەموار بکرێت.دیموکراسی دەستورێکی گشتیە؛ پاشایەتی چەشنە، لەراستیدا چەشنێکی خراپە.دیموکراسی ناوەرۆك و شێوەیە؛ پاشایەتی ده‌بێ تەنها شێوە بێت، بەڵام ناوەرۆك دەشێوێنێت.

لە پاشایەتیدا گشت، خەڵك، دەچنە ژێر پۆلێنی یەکێك لە شێوازەکانی بوونیەوە، دەستوری سیاسی؛ لە دیموکراسیدا دەستور خۆی تەنها وەکو دەسەڵاتدارێتیەك دەردەکەوێت، وە لەراستیدا وەکو دەسەڵاتدارێتی خەڵك دەردەکەوێ. لە پاشایەتیدا ئێمە خەڵکمان هەیە بۆ دەستور، بەڵام لە دیموکراسیدا دەستورمان هەیە بۆ خەڵك. دیموکراسی چارەسەری گرێکوێرەی هەموو دەستورەکانە. بەمجۆرە دەستور نەك تەنها لەخودی خۆیدا، بەپێی جەوهەرەکەی، بەڵکو بەپێی وجودو واقعیەتی دەگەڕێتەوە بۆسەر زەمینە راستەقینەکەی، مرۆڤی راستەقینە، خەڵکی راستەقینە، وە وەکو کارێکی خودی خۆی بنیات نراوە. دەستور وەکو ئەوەی کە هەیە دەردەکەوێ، وەکو بەرهەمێکی ئازادانەی مرۆڤ. کەسێك دەتوانێ بڵێت کە ئەمەش لە گۆشەیەکیەوە لەگەڵ پاشایەتی دەستوریشدا دێتەوە؛ تەنها جیاوازیەکی تایبەتی دیموکراسی ئەوەیەکە لێرەدا دەستور بە گشتی تەنها قۆناغێکە لە وجودی خەڵک، بە واتایەکی دیکە دەستوری سیاسی دەوڵەت بۆ خودی خۆی پێك ناهێنێ.

هیگڵ لە دوڵەتەوە دەست پێدەکات‌و مرۆڤ دەکاتە دەوڵەتێکی مەوزوعی؛ دیموکراسی لە مرۆڤەوە دەست پێدەکات‌و دەوڵەت دەکاتە مرۆڤێکی مەوزوعی. رێك وەکو ئەوەی کە ئاین مرۆڤ دروست ناکات بەڵکو مرۆڤ ئاین دروست دەکات، بەوجۆرەش دەستور نیە کە خەڵك دروست دەکات بەڵکو خەڵکە کە دەستور دروست دەکات. بەشێوەیەکی دیاریکراو دیموکراسی لە پەیوەند بە هەموو فۆرمەکانی تری دەوڵەتەوە وەکو ئاینی مەسیحی وایە لە پەیوەند بە هەموو ئاینەکانی دیکەوە. مەسیحیەت ئاینێکی زاڵە کرۆکی ئاینەکانە، مرۆڤی پەرستراوە لە فۆرمی ئاینێکی دیاریکراودا. بەهەمان شێوە دیموکراسی کرۆکی هەموو دەستورێکی سیاسیە، مرۆڤێکی کۆمەڵایەتیە لە فۆرمی دەستورێکی تایبەتی دەوڵەتدا. وەکو چۆن توخمەکان بە چەشنەوە پەیوەستن بەوجۆرە ئەویش بە دەستورەکانی دیکەوە پەیوەستە؛ تەنها لێرەدا توخمەکە خۆی وەکو بوونەوەرێك دەردەکەوێ، وە بەوجۆرەش وەکو بونەوەرێکی دیاریکراوو تایبەتی دەکەوێتە ناکۆکیەوە لەگەڵ ئەو بونەوەرانەدا کە لەگەڵ کرۆک و جەوهەردا نایەنەوە. دیموکراسی بەنیسبەت هەمو فۆرمەکانی دەوڵەتەوە بەوێنەی ئینجیلی کۆن دەردەکەوێ. مرۆڤ بەهۆی یاساوە مەوجود نیە بەڵکو یاسا لەبەرخاتری مرۆڤ مەوجودە. دیموکراسی بریتیە لە وجودی مرۆڤ، لە کاتێکدا لە فۆرمە سیاسیەکانی دیکەدا مرۆڤ تەنها بوونێکی یاسایی هەیە. ئەمەیە جیاوازیە بنەڕەتیەکەی دیموکراسی.

هەموو ئەو فۆرمانەی دەوڵەت کە ماونەتەوە فۆرمی زانراو، نەگۆڕو دیاریکراوی دەوڵەتن. لە دیموکراسیدا پرەنسیپە فەرمیەکان هاوکات پرەنسیپی مادین. لەبەر ئەو هۆیەیە کە یەکەم یەکگرتنی راستەقینەی گشت و تایبەتە. لە پاشایەتیدا، بۆنمونە، یان لە کۆماریدا وەکو تەنها فۆرمێکی تایبەتی دەوڵەت، مرۆڤی سیاسی بوونی تایبەتی و سەربەخۆی هەیە لەپاڵ مرۆڤێکی تاکی غەیرە سیاسیدا. خاوەندارێتی، گرێبەست، زەواج، کۆمەڵگای مەدەنی لێرەدا ( رێك وەکو هیگڵ زۆر بە دروستی بۆ فۆرمە موجەرەدەکانی دەوڵەت گەشەیان پێدەدات، بێجگە لەوەی دەیەوێ فکرەی دەوڵەت گەشە پێ بدات) وەك شێوازێکی تایبەتی و دیاریکراوی بوون لەپاڵ دەوڵەتی سیاسیدا دەردەکەون؛ ئەوەش، واتە وەکو ناوەرۆکی ئەو شتە دەردەکەون کە دەوڵەتی سیاسی وەکو فۆرمێکی رێکخراو پێوەی پەیوەست دەبێتەوە، یان لەراستیدا تەنها وەکو زیرەکیەکی دیاریکراو و سنوردار کە جارێك دەڵێ ” بەڵێ” و جارێکی دیکە دەڵێ “نەخێر” بەبێ ئەوەی زیرەکیەکە هیچ ناوەرۆکێکی هەبێت. لە دیموکراسیدا دەوڵەتی سیاسی، وەکو ئەوەی لەپاڵ ئەم ناوەرۆکەدا دانراوەو لێی جیابۆتەوە، بە تەنها خۆی بریتیە لە ناوەرۆکێکی تایبەت، وەکو فۆرمێکی تایبەتی بوونی خەڵك. لە پاشایەتیدا، بۆنمونە، ئەم کیانە تایبەتە، دەستوری سیاسی، مانای ئەو گشتەی هەیە کە هەموو تایبەتەکان کۆنترۆڵ و دیاری دەکات. لە دیموکراسیدا دەوڵەت وەکو شتێکی تایبەت تەنها شتێکی تایبەتە، وەکو گشتیش گشتێکی راستەقینەیە. بۆنمونە، هیچ شتێکی رۆشن و دیاریکراو نیە کە جیای بکاتەوە لە ناوەرۆکەکانی دیکە. فەرەنسیەکی مۆدێرن بەمجۆرە تەسەوری دەکات: لە دیموکراسی راستەقینەدا دەوڵەتی سیاسی دەپوکێتەوە [der politische Staat untergehe].(لە دەقە ئینگلیزیەکەدا دەستەواژە ئەڵمانیەکە دانراوەتەوە و ماناکەی بە عەرەبی”زەوال”ە کە دەکاتە پوکانەوە- وەرگێڕ). ئەمە به‌و راده‌یه‌ راستە کە دیموکراسی لە قیافەی دەوڵەتی سیاسیدا، لە قیافەی دەستوردا یەکسان نیە بە گشت.

لەهەموو ئەو دەوڵەتانەدا کە جیاوازن لە دیموکراسی، دەوڵەت، یاسا، دەستور باڵادەستە بەبێ ئەوەی لەراستیدا فەرمانرەوابێت، ئەمەش واتە؛ بە شێوەی مادی خۆی دەخزێنێتە ناو باقی مەیدانە غەیرە سیاسیەکانی دیکەوە. لە دیموکراسیدا دەستور، یاسا، دەوڵەت، تا ئەو کاتەی کە هێشتا دەستوری سیاسین، خۆی تەنها بریتیە لە خۆبەڕێوەبردنی خەڵك و ناوەرۆکێکی دیاریکراوی خەڵك.

سەرباری ئەوە ئاشکرایە کە هەموو فۆرمەکانی دەوڵەت خاوەنی دیموکراسین بۆ حەقیقەتی خۆیان، وە لەبەر ئەو هۆکارەیە کە تا ئەورادەیەی کە نادیموکراسین پووچ و ناوبەتاڵن.

لە دەوڵەتی کۆندا دەوڵەتی سیاسی ناوەرۆکی دەوڵەتی پێکدەهێنا، بە وەدەرنانی مەیدانەکانی دیکە؛ دەوڵەتی مۆدێرن بریتیە لە پێکەوە هەڵکردنی دەوڵەتی سیاسی‌و دەوڵەتی غەیرەسیاسی.

لە دیموکراسیدا دەوڵەتی موجەرەد دەسکۆتاکراوە لەوەی کە ساتەوەختی دەسەڵاتدارێتی بێت. خودی ململانێی نێوان پاشایەتی‌و کۆماری هێشتا ململانێیەکە لەناو چوارچێوەی فۆرمێکی موجەررەدی دەوڵەتدا. کۆماری سیاسی{ واتە، کۆماری بەتەنها وەکو دەستوری سیاسی} دیموکراسیە لەناو چوارچێوەی موجەررەدی دەوڵەتدا. بەم پێیە فۆرمی موجەردەی دەولەتی دیموکراسی کۆماریە؛ بەڵام لێرە{ لە دیموکراسی راستەقینەدا} لەوە دەوەستێ کە تەنها دەستوری سیاسی بێت.

 

 

About hkkk

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*