قانوونى یەکسانیى ژن و پیاو

( ئەلتەرناتیڤێک لەجێگاى قانوونى ئەحواڵى شەخسیی)

حوکمە گشتییەکان:

1- قانونەکانى ئەحواڵى شەخسی، کەلەشەریعەتى ئیسلامەوە ئیلهامى وەرگرتووە، لەسەربنەماى پلەدوویى و ژێردەستەیى ژنان داڕێژراوە. بۆ بەدیهێنانى یەکسانى لەنێوان ژنان و پیاواندا و بۆ دەستەبەرکردنى مافە ئینسانى یەکانى ژنان لەکومەڵگادا، ئەم قانوونانە هەڵدەوەشینەوە و دەبێ بۆ دەورانێک لەلایەن دەوڵەت و دام و دەزگا پەیوەندیدارەکانەوە دەست بدرێتە خەباتى چالاکانە بو لابردنى تەئسیراتێک کەئەم قانوونە کۆنانە لەسەرکومەڵگا بەجێی هێشتووە.

2- قانوونى یەکسانى ژن و پیاو بەتێروانینێکى یەکسانەوە مامەڵه‌ لەگەڵ ئینسانەکان دەکات چ ژن بن چ پیاو . یەکسانى تەواوى نێوان ژن و پیاو قانوونێکى ڕەسمى وولاتەو تەواوى بەندەکانى ئەم قانوونە پشت ئەستوورە پێى.

3- دەبێ لەلایەن دەوڵەتەوە هەیئات و لیژنەى تایبەت پێکبهێنرێت و هاوکات هانى دامودەزگاى نادەوڵەتییەکان بدات بۆ چاودێرى کردنى یەکسانیى نێوان ژنان و پیاوان و لێپرسینەوە لەو کەسانەى سەرپێچى بەندەکانى یاساى یەکسانیى ژن و پیاو دەکەن و مامەڵه‌ى نایەکسان لەگەڵ ژنان و پیاواندا، بەرێوە دەبەن.

4- بەندەکانى ئەم قانوونانە لەسەر هەموو هاوولاتیان پەیڕەوى دەکرێت .

تێبینى: ئاڵوگوڕپێدان و زیاد کردنى هەربەند و مادەیەکى قانوونى بۆ ئەم قانوونانە، دەبێ بەتەواوى لە ڕوانگەى یەکسانى هەمە لایەنەى ژنان و پیاوانە دابڕێژرێت و بۆى نیە پێچەوانەى ئسوڵى یەکسانى تەواوى مافەکانى نێوان ژن و پیاو بێت.

بابى یەکەم: زەواج:

فەسڵى یەکەم: پێناسەى زەواج.

مادەى یەکەم/ زەواج رێککەوتنێکى ئازادانەى ژن و پیاوە کە ئامانج لێی دروستکردنى پەیوەندییەکە بۆ ژیانى هاوبەش.

مادەى دووەم/ تەسجیلکردنى زەواج لەدائیرەیەکى دەوڵه‌تى( کاتب عدل) یان دانانى وەرەقەیەک بۆ تەسبیتکردنى زەواجەکە، کافییە بۆ ڕەسمیەت وەرگرتنى زەواجى دوو کەس.

مادەى سێیەم/  هیچ پیاوێک بۆى نییە لەیەک کاتدا زەواج لەگەڵ ژنێک زیاتردا بکات.

مادەى چوارەم/ هیچ جۆرە دەست تێوەردانێک و زەخت و زۆر و فشارێک نابێ ببێت لە زەواجى هەر دووکەسێکدا.

مادەى پێنجەم/ تەمەنى 16 ساڵی بۆ زەواجى کوڕان وکچان تەمەنێکى قانوونییە. زەواجى ژێر تەمەنى قانوونى قەدەغەیە.

مادەى شەشەم/ دین، نەتەوە، ڕەگەز، زمان، ڕەنگى پێست، تەبەعەبوون، نابێت ڕێگربێت لەبەردەم زەواجى ئارەزوو مەندانەى هەردووکەسێکدا.

فەسلى دووەم: بەتاڵبوونەوەى عەقدى زەواج:

مادەى حەوتەم/ ئەو زەواجە بەتاڵه‌ ئەگەر زۆر لێکردنى تێدابێت. هیچ کەس بۆى نییە دەست وەربدات لەزەواجى هەر دووکەسێکدا و بەزۆر فشاربهێنێت بۆ بەستنى زەواج.

 مادەى هەشتەم/ ئەگەر پیاوێک ژنێکى هەبێت قبوڵ نییە زەواج لەگەڵ ژنێکى تردا بکات. زەواجى ئەم جورەکەسانە بەتاڵ و پێچەوانەى یاسایە.

مادەى نۆیەم/ زەواجى ئەو کەسانە بەتاڵه‌ کەمەرجەکانى مادەى 2،3،4،5، یان ژێر پێناوە. ئەوانەى بەم کارە هەڵدەستن لەبارى یاسایییەوە لەگەڵ سزا بەرەو ڕوودەبنەوە.

بابى دووەم: ئەرک و ماف لەزەواجدا: 

مادەى دەیەم/ دانانى هەر نرخێک بەرانبەر بەزەواجى هەردوو کەسێک لەژێر هەر ناوێکدا بێت قەدەغەیە.

مادەى یانزەهەم/ بەو پێیەى زەواج سازدانى پەیوەندییەکە بۆ ژیانێکى هاوبەش، بەڕێوەچوونى دەکەوێتە سەرشانى هەردوو کەسەکە.

مادەى دوانزەیەم/ ژن و پیاو هەردووکیان سەرپەرشتى خێزان دەکەن بەیەکسانى.

مادەى سیانزەیەم/ هەرچى کەلوپەلى ناوماڵ و دارایى هەیە موڵکى ژن و پیاوە بەیەکسانى.

مادەى چواردەیەم/ لێدانى ژن لەلایەن پیاوەوە قەدەغەیە.

بابى سێهەم: جیابوونەوە:

مادەى پانزەیەم/  ژن و پیاو ئازاد و یەکسانن لە جیابوونەوەدا.

مادەى شانزەیەم/ بۆ بەریوەبردنى جیابوونەوەى ژن لەمێرد دەتوانن موراجەعەى باحسی ئیجتماعى بکەن بۆ ماوەى  2 مانگ.

مادەى حەڤدەیەم/ ژن لەدواى جیابوونەوە لەمێردەکەى، یاخود دواى مردنى، بێقەید و شەرت ، ئازادە لەوەى  کەراستەوخو زەواج بکاتەوە.

بابى چوارەم: پەیوەندى مناڵ لەگەڵ دایک و باوک:

فەسلى یەکەم:  نەسەبى مناڵ.

مادەى هەژدەیەم/  دایک و باوک ئازادن  لەوەى کە ناوى مناڵه‌کانیان لەسەرکامیان دابنرێت.

مادەى نۆزدەیەم/ دانانى ناوى مناڵ و نەسەبەکەى بەڕێکەوتنى دایک و باوک لەسەر یەکێکیان دەبێت لەکاتى نەبوونى توافق لەنێوان دایک و باوکدا، ناوى مناڵ لەسەر دایکى دەبێت.

مادەى بیستەم/ ئەو منالانەى نەسەبیان وونە (دیارنییە) کەسانى تر دەتوانن تەبەنییان بکەن، واتە ناوەکانیان بخەنەسەر خۆیان.

مادەى بیست و یەکەم/ ئەو منالانەى نەسەبیان وونەو کەس تەبەنییان ناکات، مناڵى کومەڵن و تەنها بەناوى خۆیانەوە ناو دەنرێن.

 فەسڵى دووەم: سەرپەرشتى کردنى مناڵ.

مادەى بیست و دووەم/ لەحاڵەتى زەواجدا ژن و مێرد هەردووکیان بەرپرسن لەبەخێوکردنى مناڵ بەبێ جیاوازى.

مادەى بیست و سێیەم/ لەحاڵه‌تى جیابوونەوەدا دواى تێپەربوونى ساڵێک بەسەر تەمەنى مناڵەکەدا، ئەگەر شیرەخۆرە بوو بەپێى ڕازى بوونى هەردوولا و بەلەبەرچاوگرتنى ئیمکانات بەخێوکەرى مناڵەکە دیارى دەکرێت.

مادەى بیست و چوارەم/ هەریەک لەدایک و باوک ئەگەر مناڵەکەى لانەبێت مافى چاوپێکەوتنى بەردەوامیان هەیە.

مادەى بیست و پێنجەم/ بڕیاردان لەسەر گێڕانەوەى مناڵ بۆ دایک یان باوک لەحاڵەتى جیابوونەوەدا، لەکاتى نەبوونى مەرجەکانى بەخێوکردنى مناڵدا، ئەوا لەسەر باحسی ئیجتماعى دەوەستێت.

مادەى بیست و شەشەم/ ئەوژنانەى کەبەبێ زەواجکردن دەبنە خاوەنى مناڵ مافى دایکایەتییان هەیه‌و مناڵەکەشى تەواوى مافەکانى مناڵ دەیگرێتەوە.

مادەى بیست و حەوتەم/ مافى مناڵ لەباربردن بەدەستى ژنان  خۆیانە.

فەسلى سێهەم: نەفەقەى مناڵ.

مادەى بیست و هەشتەم/ نەفەقەى مناڵ تا تەمەنى 18 ساڵی لەسەر دەوڵەتە کەبیدات.

بابى پێنجەم: میرات:

مادەى بیست و نۆیەم/  وەرەسە ( میرات) لەدواى کەسێک کەدەمێنێتەوە دەوڵەت دەبێ بەیەکسانى دابەشى بکات بەسەر ئەوکەسانەدا کەبەشیان لەومیراتە دەکەوێت، دەبێ بڕەکان بەپێى باروزروفى مادى و بژێوى خێزانەکان دیارى بکرێت.

مادەى سى یەم/ هیچ جیاوازىیەک لەنێوان ژن و پیاودا نییە لە دابەشکردنى بری میراتدا و هەردوولا دەبێ هەقى وەک یەکیان پێ بدرێت.

مادەى سى و یەکەم/ ئەوکەسانەى میراتیان بەردەکەوى:

بڕگەى یەک - پەیوەندى ژن و مێردایەتى.

بڕگەى دوو - مناڵ.

بڕگەى سێ - ئەوکەسانەى ئیقرارى نسبیان بۆکراوە.

مادەى سى و دووەم/ میرات کاتێ دابەش دەکرێت کە قەرزەکانى لێدەر هێنرابێت.

بابى شەشەم: سزاکان:

مادەى سى وسێیەم/ هەرکەسێک دەست وەربدات لەزەواجى کەسی تردا یاخود زۆر و فشار بهێنێ سزا دەدرێت .

مادەى سی و چوارەم/ هەرکەسێک سەرپێچى بکات لەمادەى 8 ى بابى یەکەم  لەقانوونى ئەحواڵی شه‌خسی دا سزا دەدرێت.

مادەى سى و پێنجەم/ مومارەسەى جنس هیچ جۆرە سزایەکى لەسەر نییە ئەگەر بەرەزامەندیى هەردوولابێت.

مادەى سی وشەشەم / تەنها لەحاڵەتى ئیختیسابدا پیاو سزادەدرێت.

مادەى سی وحەوتەم / جەریمەى کوشتن (قتل) ئەگەر قاتڵەکە ژن بێت یان پیاو وەکو یەک سزا دەدرێن.

ماددەى سى و هەشتەم/ لەبەرانبەر هەر جۆرە جەریمەیەکدا ژن و  پیاو وەک یەک سزا دەدرێن.

ماددەى سى و نۆهەم/ پەیوەندى سێکسى کەسانى گەورە ساڵان لەگەڵ کەسانى ژێر تەمەنى 16 ساڵیدا ئەگەر بەرەزامەندیى خۆشى بێت قەدەغەیە. هەر کەسێک بەم کارە هەستێت سزا دەدرێت.

مادەى چل / مومارەسەى جنس لەلایەن پیاوەوە لەگەڵ ژنەکەى بەبێ مەیل و حەزى ژنەکە قەدەغەیە، تەنانەت بەبێ بەکارهێنانى زۆریش. ئەنجامدانى ئەم کارە لەلایەن پیاوەوە بە ئیغتیساب حیساب دەکرێت و سزا دەیگرێتەوە.

مادەى چل و یەکەم/ لێدان و سوکایەتى و بێحورمەتیکردن بەژنان لەلایەن پیاوانەوە سزاى قورسی لەسەرە.

مادەى چل و دووەم/ ژنان لەپۆشینى جل و بەرگ و خۆئارایشتکردندا ئازادن. هەرجۆرە دەخالەتکردنێک  لەم مافەدا سزاى لەسەرە.

مادەی چل و سێیەم/ هەرجۆرە رێگریەک لە تێکەڵاوبوونى ژن و پیاو لە مەکتەب و شوینە گشتییەکاندا سزاى لەسەرە.

 

قانونى یەکسانیى ژن و پیاو بەدیلى ئێستاى قانوونى ئەحواڵى شەخسى یە، حزبى کۆمۆنیستى کرێکارى کوردستان خوازیارى ئەوەیە کە ئەم قانوونە لە کوردستانى عێراقدا ڕەسمیەت وەربگرێ و لە دادگا و دامەزراوە پەیوەندیدارەکاندا کارى پێبکرێت، هەر بۆ ئەم مەبەستەش ئێمە ئەم قانوونە دەخەینە بەردەستى دەسەڵاتداران. هاوکات ئێمە بانگەوازى سەرجەم ژنان و پیاوانى ئازادیخوازى کوردستان و ڕێکخراوەکانى ژنان و سەرجەم ئەحزاب و لایەنە پێشکەوتووخوازەکان دەکەین کە پشتیوانى خۆیان لەم قانوونە ڕابگەیەنن و کاربکەن بۆ جێگیرکردنى.

 

 

www.hkkurdistan.org

hkkurdistan@yahoo.com