ئاسۆ: سەر هەڵدانى کێشەى بە زۆر ناردنەوەى پەنابەران چۆن دەستى پێکرد ؟

ڕێبوار عارف: شمولیەتی پرسیارەکەتان ڕێگە بەئێمە ئەدات کە بگەڕیًمەوە بۆ ئاوردانەوەیەکی خیرا لە هۆکاری سەرەکیەکانی سیاسەتی بە زۆر ناردنەوەی پەنابەران لەم وولاتانەدا. هەربەومانایەش رٍیًگە بەخۆم دەدەم کە ئاوڕدانەوەیەکی قولتر بدەمەوە لەم سیاسەتەو گرفتێک کە ئەمڕۆ ژیانی سەدان هەزار ئینسانی ڕووبەڕووی ئایندەیەکی مەترسیدا کردوەتەوە.
ئەوەی کە پێ دەوتریت مافی پەنابەری لە ئاستیکی نیونەتەوەیدا زیاتر بەرهەمی ئاکامەکانی شەری جیهانی دووەهەم بوو. لەکاتێکدا کە شەڕو کوشتارو ئاکامەکانی مەترسیەکی گەورەی لەسەر بەشکی زۆری خەلکی ئەوروپادا دروست کردبوو ئەو دۆخە ببووە هەوێنی ئاوارەبوونی دەیان ملیون ئینسان لەم وولاتانەدا کە پیویستیان بە سەرپەنایەک و ژینگەیەکی ئارام هەبوو بۆ پارێزگاری کردن لە ژیانیان. لەلایەکی تریشەوە شەڕی جیهانی دووەم بۆ ئاوەدانکردنەوەی سەرخانی کۆمەڵگای وولاتانی ئەوروپا پێوستیان بەهێزی کاری هەرزان بوو، کە ئەمە دەروازەی لەڕووی ملیونەها پەنابەرو کۆچکردوی جیهاندا کردەوە تا لە بنیادنانەوە سەرپێخستنەوەی ئەم کۆمەلگایانەدا بەشداری بکەن. هەربۆیە تا دەهەی هەشتاکان پەنابەرانیان وەک میوانی ئەزیز تەماشا دەکردو هەموو میکانیزەمەکانی کۆمەڵگاش لەخزمەت ئاسانکاری و ڕێخۆشکردندا بوون بۆ جێ کەوتوونی ئەم ئینسانانە. بەلام لە یادمان نەچیت دیوێکی تری مەسەلەکە ئەوەبوو کە وولاتانی غەرب کارتی پەنابەریان وەک دەمی تیژی تیغێک بەکاردەهێنا لەبەرامبەر بە یەکیەتی سۆڤیەتی جاراندا وهەلاتنی سەربازێکیان دەکردە هەوینی دەیان داستان و لێکدانەوەو بەدواچوونی لەسەر بوونی استبداو نەبوونی ماف و ئازادیەکان ودکتاتۆریەتی ڕووسیای ئەوسەردمە ، کە ئەو دوو فاتۆرە سەرەکیە بوونە بنەمای دامەزراندن و بنیادنانی مافی پەنابەری و راگەیاندنی ریکەوتنامەی جنیڤی 1951 . بەلام بە بنیادنانەوەی وولاتانی ئەوروپاو ڕووخانی بلۆکی شەرق و کۆتای هاتن بە دنیای دوو جەمسەری ئیتر ئەو کارتی فشارە پیًویستی خۆی لە دەستدا. هاوکات پاش بەسەربردنی قۆناغیکی زیرین لە گەشەی ئابوری و بنیادنانەوەی ئەم وولاتانە هیدی هیدی کیرفی دۆخەکە بەبارێکی تردا گۆراو لە کۆتای هەشتاکاندا ئیتر وولاتانی ئەوروپا پێیان نایە قۆناغیکی نوێ لە ئەزمەی ئابوری وکێشەی بێکاری لەسەرەتای دەهەی نوەدەکاندا لە هەندێ لە ووتانی ئەوروپا خۆی گەیاندە 24% و بەمەش پەنابەران وەک تووێژی خوارەوەو کەم دەرامەتی ئەم وولاتانە کەوتنە بەردەم هێرش وتووندتیژیەکی فرانەوەو ئەمە بووە خاڵی وەرچەرخانی سیاسەتی وولاتانی ئەوروپا لەبەرامبەر بە پەنابەراندا.
مەسەلەیەکی تر کە شەپۆلی گۆرانکاریەکی گەورەی بەدوای خۆیدا پەلکیشکرد ڕووداوی 11ی سیپتمەبەر بوو کە یەکیک لە خراپترین ئاکامەکانی بەسەر پەنابەران وکۆچکردواندا شکایەوە. مەسەلە تیرۆریزم وئەمنیەتی ئەم وولاتانە کرایە ئەو بەهانەیەی کە ئالوگۆرێکی گەورەی لەسیاسەتی پەنابەری ئەم وولاتانەدا بەدوای خۆیدا کێشا. هاوکات مەسەلەی راسیزم ونژادپەرستی بۆ خۆی مەیدانێکی تری تەنگ کردنەوەی مافەکانی پەنابەران و هێرشکردنە سەریان ڕێگەیەک بوو سەندنەوەی ماف و ئازادیەکان و دەسەکەوتە میژوویەکانی بەرەی ئازادیخوازو دادپەروەری ئەم وولاتانە. بەدلنیای ئەزمە ئابوریەکانی ئەم یەک دوو ساڵەی دوای سەرمایەداری جیهان کاری بە شوەنێک گەیاندن کە ئەمڕۆ وەدەرنانی چەندین ملیون ئینسان لەم وولاتانەدا رەسمیەتی پێ بدریت و یاساو ریساو دەولەت وپەرلەمانی ئەم وولاتانە لەپشتیەوە راوەستنن. کەواتە ئالوگۆرە سیاسی و ئابوری و ئەمنیەکانی جیهان و هیرشیکردنی بالی راستی بۆرژوازی ئەم وولاتانە بووە کارکتەری سەرەکی بەزۆر ناردنەوەی پەنابەران !

ئاسۆ: بەپێى ڕاپۆرتوو لێدوانەکانى ڕیکخراوە نیودەوڵەتییەکان:" عێراق تائێستا یەکێکە لە ولاتە نا ئارامەکان".پرسیارەکە ئەوەیە بۆچى وڵاتانى ڕۆژئاوا بڕیارى بەزۆرناردنەوەى پەنابەران لەم کاتەدا جێ بەجێ دەکەن.؟
ڕێبوار عارف: هەقیقەت ئەوەیە گەلێک لەو ڕێکخراو نیهادە نیودەولەتیانەی کە ڕەنگە مەبەستی ئێوەبێ دەمێک ساڵەو لایەنی کەم دەکرێ بلێن لە پاش کۆتای هاتنی جەنگی ساردەوە ئیتر جێگەو ڕێگەی خۆیان لەدەست داوەو گەلیک ڕێکەوتنامەو پرۆتۆکۆلی جیهانی هەیە کەئەمرۆ بەکردەوە ئەم وولاتانە هەلیاسپاردەوە بە دوای بەدیل و ڕێگەیەکی تردا دەگەرین، یا هەرنەبێت بە دواى جۆریکیکە لە دارشتنەوەی ئەو نیهادو ڕێکخراوە نیودەولەتیانەوەن کە ڕەنگە نموونەی بەرچاوی ئەم مەسەلە یا ئەو ریکخراوانە، پرۆتۆکۆلی جنیفی 1951 و1967 کەتەواوی ماف وبنەما یاسایەکانی بەدەستهینانی مافی پەنابەری دەگریتەخۆ کە ئەمرۆ بەکردەوەو بەشێوەیەکی گشتی دەبینین کەچۆن هەڵسپێراون و پەراوێزخراونەتەوەو بەتایبەت وولاتانی ئەوروپا بەبەهانەی مەترسی تیرۆریزم وئەمنیەتی وولاتانی ئەوروپا بەشێوەیەکی گشتی شانی خۆیان لەبەرامبەر بەو بریارنامەو پەیمانامانە خاڵی کردوەتەوە کە دەیان ساڵە واژۆیان کردوە. لەمبارەوە کار بەشوێنێک گەشتووە کەتائیستە چەندین جار ئەو ڕێکخراوە نێونەتەوەیانە خۆیان نیگەرانی گەورەیان لە بەرامبەر بە شانی خالیکردنەوە لەژیر باردەرچوونی ئەم وولاتانە کردوە سەبارەت بەوەرگرتن ودانی مافی پەنابەری. هەربۆیە ئیتر مەسەلەی ناردنەوە دیپۆرتکردنەوەی پەنابەران لەلایەن ئەم وولاتانەوە بووتە دیاریدەیەکی بەرچاو ئێمە کە دیپۆرتکردنەوەی سەدان پەنابەر بۆ کوردستان و عیراق بە گشتی لەلایەن ئەم وولاتانەوە مشتێ لە خەرواری ئەو راستیەیە.

ئاسۆ: هەژارى وبێکارى یەکێکە لەو پەتا کوشندانەى کەچارەنوسى عێراق وهەرێمى کوردستانى خستۆتە مەترسییەوە ئەمە سەربارى چەندین کێشەى سیاسى گەورە لەنیوان پێک هاتەکانى عێراقدا کە پێدەچێت هەر ساتێک دواى جێ هێشتى سوپاى ئەمریکا، عێراق ڕووبەڕووى جەنگى ناوخۆى بکاتەوە، پرسیارەکەم ئەوەیە ڕۆژئاوا لەگەڵ ئەوەى ئەم ڕاستیانە دەزانن بۆچى پەنا بۆ بڕیارێکى لەم شێوە دەبەن.
ڕێبوار عارف: جیاواز لە هەر بەدواچون و وروژانێک کە لەپشت سەر پرسیارەکەی ئێوەوەبێت، بەلام بەهیوام خۆێنەر بەو خۆشخەیاڵیە نەسپێرین کە (( مادام وولاتانی ڕۆژئاوا خۆیان ئەم ڕاستیانە دەزانن، ئیتر نەدەبوو بریاری لەو شێوە بدەن و پەنابەران دیپۆرت بکەنەوە)) ئەم وێنەو خوێندنەوەیەکی دروست نیە لەسەر ڕۆڵی وولاتانی ڕۆژئاوا. مەگەر هەر ئەم وولاتانە نین کە جەمسەرێکی سەرەکی وهوکاری شەڕو گوشتارو نائارامیەکانی جیهانن، مەگەر گیان لە دەستدانی زیاتر لە یەک ملیون ئینسان بەهۆی گەمارۆی ئابوریەوە لە دەهەی نەوەدەکاندا لەلایەن ئەمریکاو وولاتانی ڕۆژئاواوە بەڕێوە نەچوو، مەگەر خودی لێدانی عیراق وشەڕو کوشتاری ملیونێک ئینسانی تر لەم کۆمەلگایەدا لەلایەن ئەوانەوە ئەنجام نەدرا، مەگەر کوشتاری خەڵکی ئەفغانستان وسۆماڵ بەسەرکردایەتی ئەمریکاو هاوپەیمانەکانی وولاتانی ڕۆژئاواوە ئەنجام نەدرا... مەگەر هەر ئەم حکومەتانە نەبوون کە نزیک بە چارەکە سەدەیەک لە پشت سەر سەدام حسین بوون وە سەرئەنجام بە مەرگیشی نەیانکردە قارەمانی ناسیونالیزمی عەرەب. بۆیە لە ڕستدا بەر لەوەی کە بلێن کە مەگەر ئەوان ئەو ڕاستیانە نازانن دەبێت بڵین هەمان ئەو برسیەتی و هەژاریەی کە ئێوە بە دروست ئاماژەی پێدەکەن هەمان ئەو پەتایانەن کە ئەمەریکاو وولاتانی ڕۆژئاوا خۆیان لێی بەرپرسیارن وخولقێنەرینی . کێشەو مەسەلەی ئەوان ئەوەنیە کە ڕاستیەکان دەزانن نایا ئەوان لە هەموو حالەتەکاندا بەدوای جێبەجیکردنی سیاسەت ونەخشەو بەرژوەندیەکانی خۆیاندە دەگەڕێن، ئێستە ئیتر بۆ ڕوو سپیکردنەوەی خۆیان پاش شەش ساڵ کوشت وکوشتارو ئاوارەبوونی چەند ملیون ئینسان لە ڕوانگەی ئەوانەوە کاتی ئەوە هاتووە کە ڕەمسیەت بدەن بەو وولاتە دیموکراسی وئازادو ماف پەروەرەی کە ئەوان لەسەرەتای لیدانی عیراقەوە بەلێن بەدیهینانیاندا.... ئەمەیە سیستەم و ڕژێمێک کە خولیاو خەونی ئەو وولاتانەیە. بە کورتیەکەی ئەوە بڵیم کە ئەو حکومەتانە هەموو هەقیقەتەکان لە بازنەی بەرژوەندە سیاسی و ئابوریەکانی خۆیاندا دەبیننەوەو مەسەلەکە ڕێکەوتن و هاوکاریکردنی حکومەتە دەستکردەکەی خۆیانە. ئەوەی لە فەرهەنگ و ئەجەندای سیاسی ئەم حکومەتانەدا مانای نیە ژیان و گوزەرانی خەڵکی عیراق و کوردستانە کەواتە لە کلاورۆژنەی ئەو بۆچوونەوە مەسەلەکە ڕۆشنە کە ژیان و ئایندەی هەموو ئەو ئینسانانەی کە بەهۆی شەرو دەخالەت و لەشکرکیشەکانی ئەوانەوە ئاوارەبوون موێوعیەتیکی نیەو دەکریت هیندە بەها بۆ ژیان و گوزەرانی ئەم ئینسانانە قایلبن کە بۆ قوربانیانی شەرو کوشتارەکان قایل بوون. بۆیە مەسەلەکە ئیستە بۆ ئەوان پەیبردن بە هەقیقەت و ڕاستیەکان نیە بە ئەندازەی ئەوەی کە چاونووقان و فریووکاریە لەبەرامبەر بە ژیان و چارەنووسی کە بەهۆی ئەو دۆخە سیاسی و کۆمەلایەتی و ئابوریەوە ناچار بە رووکردنە هەندەران بوون و ئەمرۆژ ئەوەتا دەبینین کە چۆن جاریکیتر هەر ئەم ئینسانانە دەکەنەوە قوربانی بەرژەوەندی و ساتو سەوداو مامەلەکانی خۆیان .

ئاسۆ: لەوڵاتانى بەریتانیا، سوێد، بڕیارى بەزۆر ناردنەوەى پەنابەران دەستى پێکردووە ئایا پێشبینى ئەوەدەکرێت لەوڵاتانى تری ئەوروپاش ئەم بڕیارە بدرێت ؟
ڕێبوار عارف: پیشتر ڕوونکردنەوەیەکمان لەسەر ئەوەدا کە لەم سالانەی دوایدا چۆن وولاتانی ئەوروپا بەگشتی بەدوای یەکخستنی سیاسەت و نەخشەو پیلانەکانی خۆیانەوەبوون بۆ وەدەرنانی پەنابەران و کۆچکردوان. کە دیارە ئەم ڕێکەوتنامە لە نێوان 27 وولاتی ئەوروپیدا پەسەندکراوەو بەو مانایە درەنگ یا زوو هەریەک لە وولاتانی تری ئەوروپا بەم کاروانەوە پەیوەست دەبن وئەوەندەمان زانی کە فرۆکەخانەکانی بەغدا، سلیمانی، هەولێرو... چەندین جاری تریش دەخرینەوە خزمەت پێشوازی کردن لە گەرانەوەی پۆل پۆلی پەنابەرانی فلان وولات و ئەویتریان. ڕەنگە چەند فاکتەرو هۆکاریکی تایبەت لەم وولاتانەدا هەبێت کە بەوشێوە دەست پێشخەریان کردوە لەبڕیاری ناردنەوەی پەنابەرانی کوردوعیراقی لەوانە ڕێژەی بەرچاوتری پەنابەران، پارسەنگی هێز لەنیوان هێزە سیاسیەکان ونێو پەرلەمانی ئەم وولاتانە، ڕێژەو هاوکاری و پەیوەندی سیاسی دبلۆماسی هەر یەک لەم وولاتانە بە حکومەتی عیراقەو گەلیک هۆکاری تر دەکرێ دەوریان هەبووبێت لەوەی کە بۆ ئەمرۆ ئەم وورلاتانە بەکردەوە دەست بەکاری ناردنەوەی پەنابەران بوون. بەلام بۆ ئاگاداریتان هەر ئێستە حکومەتەکانی دانیمارک، نەرویج، فنلاند... بەهەمان شێوە خەریکی زەمینە سازو هەنگاو هەلهینانەوە بۆ دیپۆرتکردنەوەی پەنابەران. لەپال هەموو ئەمانەشدا جێگەی خۆیەتی کە ئاماژەیەکییش بەوەش بکەین کەهەروەک چۆن مەسەلەی ناردنەوەی بەزۆری پەنابەران لەراستیدا تایبەت نیە بە پەنابەرانی کوردو عیراقیەوە، هەرئیستە ئەم حکومەتانە سەرگەرمی نەخشەدارشتنن بۆ ناردنەوەی پەنابەرانی ئەفغانی، سۆمالی، ئیرانی، سربی، سلۆڤاکی...، ئەوەی کەئێستە دیپۆرتکردنەوەی پەنابەرانی کوردو عیراقی جێگەو ڕێگەیەکی بەرچاوتر بەخۆوە دەبنینیت، چەند فاکتەرێکی تایبەتە. بەلام هەقیقت ئەوەیە کە دپۆرتکردنەوەی پەنابەران بەتەنیا بریاری حکومەتێک ودوان وسییان نیە، هەروەک ئاماژەم پێکرد ئەسڵی مەسەلەکە ڕێکەوتن و بڕیارە هاوبەشەکانی وولاتانی ئەوروپای یەکگرتووە. ئەوەی کە بۆ پەنابەرانی کوردو عیراقیان کردوەتە سورەی بەرلەشکر مەسەلە دوو لایەنی هەیە کە ئەگەر یەکیکیان مەسەلەکە بۆ لیکدانەوەو سیاسەت و ئامانجەکانی ئەم وولاتانە بگەرینینەوە کە چۆن و بەچ رادەیەک بۆیان گرنگە رەسمیەت بدەن بەحکومەتە دەسکردەکەی خۆیان و وەک هیمای پڕ بایەخی جۆری ئەو دیموکراسیە شایستەیەی خۆیان بایەخی پێ بدەن و لەهەولی خستنەوە سەرپیدابن، ئەوا لەلایەکی تریشەوە هیچ دەسەلات وحکومەتیکیتری جیهان بەدی ناکەین کەوەک حکومەتی عیراق وهەریمی کوردستان ئاسان وهەرزان فرۆشانە مامەلە بە ژیان وچارنووسی سەدان هەزار هاولاتیانی ئەم وولاتەوە بکەن، بەرادەیەک کەئەمرۆ دەبینین کەچۆن ئەم پەنابەران بوونەتە کالایەکی پڕ سوود بۆ سەرلەنوێ بنیادنانەوەی((عیراقیکی دیموکراسی)).

ئاسۆ: بەپێى زانیارى ئێوە ئەو کەسانە کێن کە لەوڵاتانى ئەوروو پاوەدەگەڕێنرێنەوە کوردستان ؟
ریبوار عارف: ئەوانە زیاتر کەسانێکن کە تائیستە لە مافی پەنابەری بەهرمەند نەبوون، کەسانێکن کە بەڕێگەی ((نایاسای)) هاتوونەتە ئەم وولاتانە. کەسانیکن کە بەقیمەتی یاریکردن بە ژیان وچارەنووسی خۆیان پاش لە پشت سەرنانی چەندین سنووری تیپەربوون بەسەر چەندین کیلگەی بە مین چینراو پاش تیپەڕبوون بەسەر چەندین سەربازگەو لەژیر لوولەی چەکی جەندرمەکانی سنوورەوە دەربازبوون، پاش بەجێهشتنی لاشەی سەدان ئازایزیان لە ڕوبارو کەشی وشاحینەکاندا پاش هەرجۆرە سوکایەتی پێکردنیکی قاچاخچی و پاش تەحمولکردنی هەر قەرزو قولەیەک و پاش لە کۆلنانی سەرمایەی ژیان و دارونەداری دنیایان کەبەهەر رەزلاتیک بیت خۆیان گەیاندوەتە وولاتانی ئەوروپا،کەچی ئیستە کەسانیکیان پاش 6، 7 / 8 چاوەروانی دیپۆرت دەکرینەوە بۆ وولاتیک کەلیوەی هەلاتوون.

ئاسۆ: لەگەڵ ئەوەى میدیاکانى سەر بەدەسەڵاتى حکومەتى هەرێمى کوردستان و نوێنەرانى پارتى و یەکێتى لەدەرەوەو ناوەوەى کوردستان حکومەتى ناوەند تاوانباردەکەن بە ئاسانکارى بۆناردنەوەى پەنابەران تۆ تاچەند پێت وایە حکومەتى هەرێم بەرپرسنییە لەم کێشەیەو گونجاکە لەئەستۆى ناوەندایە .
ڕێبوار عارف: بەرلەهەرشتیک ئەوە بڵین کە حکومەتی هەرێم و هەر دوو حزبە دەسەلاتدارەکەی پارتی ویەکیەتی خۆیان بەشێکن لە حکومەتی عیراق و دیواری چین لەنیوان حکومەتی هەرێم و دەسەلاتی ناوەندی عیراقدا نیە، بۆیە لەمبارەوە حکومەتی هەرێم هەر تفێک لەڕووی دەسەلاتی ناوەند بکات، ناوچەوانی خۆی دەگرێتەوە. لەلایەکی تریشەوە ئەگەر سەرنجی سیاسەتی دەرەوەی حکومەتی عیراقیش بدەن، ئەوا لە راستیدا لە هەموو بوارە سیاسی و دبلۆماسی و ئابووریەکانیشدا تۆپەکە لە گۆرەپانی پارتی و یەکیەتیدا جیاواز لەوەی کە هەر لە مانۆروگەشت و دیدارەکانی سەرۆکۆمارو وەزیری خاریجی عیراقەوە بیگرە تا ئەوەی کە هەر ڕۆژە گویبیستی هەوالی سەردانە رەسمیەکانی مسعود بەرزانی و نیجیرڤان دەبین بۆ وولاتانی ئەوروپاو هەر ئەوانن کە لەم بوارەشدا پشکی شیریان بەرکەوتووە . ئەمە جیاواز لەوەی کە بە حوکمی ئەزموونیک کە لە سالانی رابردوشدا پارتی ویەکیەتی لە گرنگیدان بە کارو پەیوەندی روو بەم حکومەتانە هەیانەو ئەمە وەک سوونەتیک لای ئەوان جێ کەوتووەو تەنانەت زۆربەی ئەو دیدارو سەردنانانی کە لە وولاتانی ئەوروپا ئەنجام دەدریت بە دەست پیشخەری ئەوان و ئەوان تیدا دیارو بەرچاون، بۆیە بەپیچەوانەوە پارتی و یەکیەتی و بەگشتی حکومەتی هەریم بەرپرسیاریەتیەکی سەرەکیان لەئەستوودایە سەبارەت بە دیپۆرتکردنەوەی پەنابەران.
لەلایەکی تریشەوە هەقیقەت ئەوەیە کە پارتی و یەکیەتی لە ڕیکەوتنامەی واشنتوونەوە لە سالی 1998 لە ئەمریکا پەسەندکرا ئەم دوو حیزبە لەو سەردەمە بەدوا بەتەواوی مانا قولبوونەتەوە لە گرنگیدان بە بەکارهینای پەنابەر وەک کارتییک بۆ خزمەتکردن بە ئامانجە سیاسی و ئابوریەکانیان لەمبارەوە ئەوان لە ئەزموون و باگراوەندیکی زۆر تووندوتۆل بەهرەمەندنن و سەردەمانیک بە ئاشکرا لە مالپەرەکانی خۆیاندا لەوبارەوە مانیفیستی خۆیان راگەیاندبوو بانگەوازی هەموو وولاتانی ئەوروپایان کردبوو بۆ ئەوەی ئەگەر خوازیاری کەمکردنەوەو کۆتای هینانن بە مەسەلەی پەنابەری ئەوا دەکریت پرۆژەی ئابوری لە کوردستاندا بکەنەوە تا کۆتای بە شەپۆلی ئاوارەبوونی ئەو خەلکە بیت. دیویکی تری ئەم مەسەلە ئەوەیە کە پاکانەیەک حکومەتی هەریم دەیکات هەم ناشیانەیەو هەم زۆر فریوودەرانەشە، ئەوە بە فەرزدەگرن کە خەلکی کوردستان گیلو بێ ئاگان لەهەرمەسەلەیەک. پرسیارەکە ئەوەیە ئەی باشە ئەوە بۆ کاتیک کە باسەکە دێتەوە سەر پەسەندکردنی گرێ بەستە نەوتیەکان حکومەتی هەرێم بە ئەندازەی سەرە دەرزەیەک بەها بۆ هات و هاواری حکومەتی عیراق دانانێت، بۆ کاتێک مەسەلەکە دێتە سەر بوجەی حکومەتی هەرێم وپشکی دابەشکردنی سەرمایەی خەڵکی عیراق ئەم حکومەتە مل بە هەنگاوێک پاشەکردن نادات لە راستیدا ئەم پاساو داتاشینە ئەمرۆ تەنانەت ریزەکانی نیوخۆشیان رازی ناکات، تا بەوەی کە بتوانن خەلکی کوردستان بە قسانە فریوو بدەن.

ئاسۆ: محمەد فەەرج (ئەندامى پەڕلەمانى کوردستان لەسەر لیستى یەگرتوى ئیسلامى:"ئەوەى بەمیدیاکان ڕاگەیاند کەحکومەتى عێراق بەرپرسە لە کار ئاسانى کردن بۆناردنەوەى پەنابەران و ئەوان ڕێکەوتنیان لەو بارەیەوە کردووە ".پرسیارێک کەلێردا دێتە پێش ئەوەیە بەپێى دەستورى عێراق وەزارەتى دەرەوە بۆى هەیە ئەم جۆرە لەڕێکەوتن بکات،پرسیارەکەى من ڕوونە بۆجەنابتان وشیار زیبارى کە کوردەو وەزیرى دەرەوەی عێراقى فیدراڵە ، ئەمە واتاى ئەوەنییە حکومەتى هەرێم سیاسەتێکى دووسەرەى پیادەکات.
ریبوار عارف: هەلویستی بەڕێز محەمەد فەرەج لەپال هەر نیەتیکی باشی شەخسی خۆیدا، بەلام بەکردەوە لە سنووری هەمان سیاسەتی پەرلەمانی حکومەتی هەریمدایە کەتەنیا بریتیە لەجۆریک پاکانەکردن و تەنانەت بەهرەبەرداری کردن لە مەسەلەی دیپۆرتکردنەوەی پەنابەران و کردنی ئەم مەسەلە بە کاریتکی فشار دژ بە حکومەتی ناوەندی بۆ وەرگرتنی ئیمکتیازیتر و بەجۆریک قەرەبووکردنەوەی هەندی لەو پاشەکشانەی کە لەم قۆناغەی دوایدا پیان کراوە. حکومەتی هەریم ئەگەر بیەویت شیتیک لە فریووکاری زیاتر بکات ئەوا ریگە زۆر بۆ ئەوەی کە خەلیک کوردستان لە هەلویستی راستەخۆو راشکاوانەی خۆی ئاگادار بکاتەوەو دژایەتی کردنی خۆی بۆ ناردنەوەی پەنابەران بسەلمێنت. کە ئەگەر من زۆر بە کورتی بلیم ئەوا دەکریت ئاماژە بە چەند خالیک بکەم. یەکەم بەپێ پرۆتۆکۆلە نیونەتەوەیەکان مەسەلەی دپپۆرتکردنەوەی پەنابەران بۆ هەر وولاتێک ریکەوتننیکی دوو لایەنە کە دەبێت ئەمنیەتی ئەو ئینسانانەی تیدا مسۆگەربکریت. کەواتە ئەگەر حکومەتی هەریم هیچ جۆرە ریکەوتنیکی ژیربە ژیر پشت پەردەی نیە زۆر ئاسانە تەنیا بە دەرکردنی بریاریکی رەسمی دەتوانیت بەلگەیەکی یاسای دەربکات کە لەبەر بارودۆخی تیابەتی کوردستان ئامادەی پیشوازی کردن نین لە گەرانەوەی پەنابەران. تا ئەوکاتەئیمەش وەک فیدراسیۆن بە پشتیوانی ئەو بەلگەنامەیە بکمەوینە دوای چەند کاریکی یاسای و پەیگری کردنی پیشلیکاریەکانی ئەم وولاتانەلە پەیوەند بەناردنەوەی بەزۆری ەپنابەران. دووەم حکومەتی هەریم بە ئاشکراو بەهیچ شاردنەوەو دوو دلیەک تائیستە تەوای مەسەلەی ئاوارەبوونی سەدان هەزار ئینسان لەم وولاتەدا دەگەرینیتەوە بۆ هۆکاری ئابوری و تەنیا ئەم هۆکارە بەرەسمی دەناسیت ئەویش لەبەر وەرگرتنی ئیمکتازو مامەلەکردن بەسەر ژیان و چارەنوسی پەنابەرانەوە نەک لەبەر ریگرتن بە دپۆرتکردنەوەیان. کەواتە ئاشکرایە جیاواز لەوەی کە هیچ گۆمانیک نیە لەوەی کە نەک تەنیا مەسەلەکە پەسەندکردنی ریکەوتنامەی یەک لایەنە نیە لەلایەن حکومەتی عیراقی بێ رەزامەندی حکومەتی هەریم، بەلکو ئەمان هەروەک چۆن بۆ پرۆتۆکۆلە نەوتیەکان هیچ پرسیاریک بە حکومەتی ناوەندی ناکەن بەهەمان شیوەش ئامادەن کە راستەوخۆ لەگەل ئەم وولاتانەدا دەیان ریکەوتن واژۆ بکەن بەمەستی گەرانەوەی پەنابەران، ئەگەر بیت ئەو حکومەتانە پشتگیریەکی ئابووری بەرچاویان بکەن .
ئاسۆ: دواپرسیارم: ئێوە وەک فدراسوێن، لە ناوەوەو دەرەوە بەتامى چ چالاکییەکن وە تاچەند حکومەتى هەرێم و ڕیکخراوە مەدەنییەکان، لەدەرەوەو ناوەوە هاوکارتانن بۆدۆزینەوەى ڕێگەچارەیەک بۆچارەسەرکردنى کێشەکانى ئەمڕوى پەنابەران.
ڕێبوار عارف: ئەوەی ئێمە لەوبارەوە لە دەستوورکارماندایە کەمپەینێکی فراوانی نیونەتەوەیە. لە قۆناغی یەکەمی ئەم کەمپەینە تا بە بەرپاکردنی خۆپیشاندانێکی فراوان لە جنیڤ و دواتر لە شێوازی تردا درێژە بەکارەکانمان دەدەین. دیارە ئێمە لەوبارەوە چالاکی جۆراوجۆری سیاسی و کۆمەلایەتی و دبلوماسیمان لە دەستوورکاردا هەیە. هەر لە پەیوەندیکردن بە حزب و نەقابە کریکاریەکان و ڕێکخراوە ئینسان دۆستەکانەوە بگرە تا پەرلەمانتارو کەسایەتی و ناوەندە نیونەتەوەیەکان و تا خۆپیشاندان و مانگرتن و تا کۆڕو سیمینارو ودیداری و گرنگیدان بەبیرورای گشتی و میدیاو هەروەها دانۆسات لەگەل ئەم حکومەتانەو نیهادە پەیوەندارەکانی وەک یوئین و کۆمسیۆنی ئەوروپای یەکگرتوو .... ئەوەی کە تا چەندە حکومەتی هەریم و یا ڕێکخراوە مەدەنیەکانی کوردستان هاوکاریمان دەکەن، دەبێت وەک دوو مەسەلەی جیاواز سەیریان بکەین. بەر لەهەرشتیک ئەوە بلێن کە ڕێکخراوی مەدەنی لە نێو ڕەهەندی کوردزماندا لە هەندەران بوونی نیە ئەگەر ژمارەیەکی دیاریکراویش ڕێکخراو هەبن، ئەوا بوونەتە ئورگانی ناڕاستەخۆی حزبە سیاسیەکان و بەدوای ئامانج و ستراتیجەکانی ئەوانەوە. ئەمە لە کوردستاندا وانیە ئێمە لێرە کۆمەڵێکی بەرچاو لە ڕێکخراو تەنانەت بزوتنەوەیەکی نارەزایەتی کۆمەلایەتی مەدەنیش بەدی دەکەین کە پیگەی تایبەتی خۆیان هەیەو هەولیانداوە بۆ داکۆکیکردن لەماف و داخوازیەکانی خەڵکی کوردستان و بەهەمان ڕادەش چەند نموونەیەکی بەرچاو هەبوو لەو ڕێکخراو لایەنانە کە پشتگیریان لە کاروچالاکیەکانی فیدراسیۆن کردوە. هەروەها لە پەیوەند بە هەول و تەقەلاکانی ئێمە لەگەل حکومەتی هەرێمدا کە چەندین جار دیدارو گفتۆگۆو لێداون لە بارەی کێشەکانی پەنابەرانەوە هەبوو، بەلام لە ڕاستیدا هێشتا جەمسەرێکی کێشەکانی تراژیدیای گەرانەوەو دیپۆرتکردنەوەی پەنابەران حکومەتی هرێمی کوردستانەو ئەوان تائێتسە لەهەولی ئەوەدابوون کە مەسەلە پەنابەری وەک کارتێکی سیاسی بەدەستەوە بگرن و مامەڵەی پێوە بکەن لەکەل ئەم حکومەت و دوەلەتانەدا ... بۆیە دەمەویت بلیم لەپال پشتگیری ژمارەیەکی بەرچاو لە ریکخراوە مەدەنیەکانی کوردستان و کەسانی ئازادیخوازو مەدەنی و ئینساندۆستدا بەلام حکومەتی هەریم لە پشتی دەمامیکیکەوە کە نیگەرانیەکانی خۆی تیا نمایش دەکات سەبارەت بە گەرانەوەی پەنابەران ، بەلام بەکردەوە خۆیان لایەنیکی پیکهینەری تراژیدیای گەرانەوەی پەنابەران و پەسەندگردنی ریگەوتنامەکانن لەگەل وولاتانی ئەوروپا بۆ گەرانەوەی پەنابەران .