فەشەلى ئەمڕۆى دانوستانەکان لەسەر یاساى هەڵبژاردنى پاریزگاکان، لە بناغەوە شکست و فەشەلى بەرەو ئیتلافە سیاسییەکانە. پێش ئەوەى ئەم دانوستانە شکست بخوا بەرە سیاسیەکان، شکستیان خواردبوو. ئەم شکستە پێش ئەوەى شکستێکى یاسایى بێت شکستێکى سیاسیەو دەرخەرى فشەڵ بوونى گشت پڕۆسەى سیاسی تا ئێستاى عێراقە بە ڕابەرى ئەمەریکا. من لێرەدا زۆر ناچمە سەر لێکدانەوەى سیاسی پشتى ڕوداوە سیاسییەکەى 22/7. ڕوداوێک کە لەبناغەوە ڕوداویکى سیاسى تەواو عەیار بوو، دەرخەرى پوچىء فشەڵى ڕیکەوتنى ئیستراتیژى نیوان هەردوو حزبى یەکێتىء پارتى لە لایەک لەگەڵ ئیسلامى سیاسى شیعی لە لایەکى ترەوە بوو. کە ڕیکەوتنە ئیستراتیژییەکە ئیمزا کرا وتمان فشەڵە. کە un هاتە ناوەو پەلى ڕاکێشرا بۆ نێو کێشەى کەرکوکە وتمان ئەوە سەرەتاى  زیاتر قوڵبونەوەى ئەم کێشەیەیە. وتمان ئەوە وەهمى ناسیونالیزمى کوردە کە دەیەوێت خەڵکى کوردستانى پێ فریو بدات. وتمان ڕیگا چارە قەومییەکان هەموویان بن بەستنء چارەیەکییان پێ نیە بۆ کێشەى کەرکوک. لەمبارەوە لە وتارى پێشودا کە لە ڕۆژنامەى ئۆکتۆبەرو گەلێک ماڵپەرى کوردى دا بلاوبۆتەوە بەنێوى " نا بۆ 140، نا بۆ 24، چارەیەکى ئینسانى" ئاڵوگۆرە سیاسیەکانى پشتى بڕگەى 24 م رۆشنکردۆتەوە. لیرەدا وە ئەمڕۆ 6/8 ڕۆژى فەشەل هێنانى دانوستانەکان لە پەیوەند بەیاساى هەڵبژاردنەوە، جەختى زیاتر دەکەمە سەر ئاڵوگۆڕێکى سیاسى کە تێکچون و بن بەستى بەرەو ئیئتلافە سیاسیەکانى پێشوە. ئەمڕۆ سەیرى هەر بەرەو ئیئتلافێک بکەین دەبینین وەکو کاتى هەڵبژاردنى کۆتایى 2005 نەماوە. سەرنج بدەنە ئیئتلافى ئیسلامى سیاسى شیعى، کە لەنیویدا ێەدرییەکانء فەزیلییەکانء رسایلیونەکانء چەند کەسێکى ترى بەناو" سەربەخۆ" نەماون. سەیرى بەرەکەى عەلاوى بکە، حزبى شیوعى لەویدا نەماو چەندین کەسى دیکەش بەجێیان هێشت. سەرنج بدەنە بەرەى تەوافق، ئەویش ژمارەیەکى زۆرى لێجیابوەوەو کوتلەى دیکەیان پێکهێناوە. وە چەندین کوتلەى جیاواز پیکهاتوە. بەلام لەنێو هەموو بەرەو هاوپەیمانیەکاندا کە 5 سالە حوکمرانى عێراق دەکەنء لە راستیدا دەسەلاتى 5 سالى ڕابوردوى عێراقء سەروەتء سامانەکەىء وەبەرهێنانىء بازرگانى ناوخۆو دەرکى و فرۆشتنى نەوتء ناردنى بە نهێنى و بەئاشکراو فەرهودى پارەو نانى خەلکء فەسادیان بەدەست بوە، هاوپەیمانى نیوان یەکێتى و پارتى بوو وەکو دوهێزى قەومى کورد لەلایەکء ئیسلامى سیاسى شیعى بەرابەرى حەکیمء مالکی لە لایەکى دیکەوە بوو، کە ناویان نابوو ڕیکەوتنى ئیستراتیژى. ئەم ڕیکەوتنە ئیستراتیژییە فت بوو، چوو بەهەوادا، کە دیارە دەمێکە نیشانەکانى دەرکەوتون بەلام بڕگەى 24 فشەڵ بوون شکستەکەى نیشان دا. بەبێ دەنگدانى ئەندامانى هاوپەیمانەکانى بارزانىء تاڵەبانى ئەم "موئامەرەیە" بە قەولى بارزانى سەرى نەدەگرت. بەلام دەنگدانى ئەوان هەروا دەنگدانێکى ئاسایى نەبوو، بەڵکو عەیارە 24ى سیاسى بوو. لە وتارى پێشودا ڕۆلى ئیرانم باس کردوە لەسەر ئەم دەنگدانە و ئەمە ویلاش بڕینى نێوان ئیسلامى سیاسى شیعى و بزوتنەوەى کوردایەتى بوو لەعیراقدا. هەروەک چۆن پێشتر لەگەڵ عەلاویدا ئەو "هاوپەیمان دۆستى کوردەى" بارزانىء تاڵەبانى وێلاشەکەیان بڕدرا. ئەمڕۆ جاریکى دیکە یەکێتى و پارتى وە لەپێشیانەوە  بارزانىء تاڵەبانى بونە قوربانى فەشەلى سیاسەتء ئیستراتیژى ئەمەریکاو لە گەمەى ئەودا خەریکن غەرق دەبن. لە ئەنجامى فەشەلى ئەمەریکیدا، بونە قوربانى لێک نیزیک بونەوەى نێوان تورکیاء ئیران لەپەیوەند بە کێشەى "ئەتومى ئیرانەوە" لەم نێوەدا تورکیا ڕۆلى ناوبژیوانى نێوان ئەمەریکاو ئیران دەبینێت بەهاوکارى سوریا. بونە قوربانى ڕیکەوتنى نا ئاشکراى ناسیونالیزمى عەرەبء ئیسلامى سیاسى شیعى لە پەیوەند بە کەرکوکەوە، کە ئەمەریکا لەم نێوەدا ناچارە لاوازترین وەرقەى خۆى کە یەکێتىء پارتیە فرَى بدات.

عادەتى ناسیونالیزمى کورد هەمیشە وابوە، لەگەمەدا نەفام بوە، وە فێر نەبوەو دەرسى لە تەجروبەکانى پێشوى خۆى وەرنەکرتوە. ئەمە جەزائیریکى تر بوو، جیاوازییەکەى ئەوەیە کە ئاش بەتاڵى پێنەکردن، بەلکو تەنها سەرەتاى لێسەندنەوەى کەرکوکء شکستى فیدرالیەتیان پێڕادەگەیەنێت. بەلام 22/7و بڕگەى 24 دیسان هیچى فێرى یەکێتىء پارتى نەکردوە ئەوەتا هەر ئەمڕۆ بارزانى لەکۆبونەوەى پارتە سیاسیەکانى بن دەستى خۆیاندا لەکوردستان ڕادەگەینێت کە " ئەو تەکەتولەى کە دروست ببوو بۆ ئەوەى دژایەتى خواستەکانى گەلى کوردستان بکات تێکشکاو هەروا ئەو مەرجانەى کە دەیانویست بەسەر کورد دا فەرزى بکەن  بونیان نەماوە". بارزانى ناڵێت کە خۆیان شکستیان خواردوەو هاوپەیمانێتیان لەگەڵ کۆنەپەرستانء عەمامە بەسەرو حجەاللەکانى عێراق شکستى خواردوە، دەڵى دوژمنەکانمان شکستى خواردوە. بەرێز بارزانى ڕۆشن قسە بکەو دان بنێت بەراستیدا کە ئەو  هاوپەیمانى ئیستراتیژى خۆتان بوون "دوژمنایەتى "کردن. ئەم عادەتە، عادەتێکە لە گەڵ سەرهەڵدانى ناسیونالیزمى کورد وەک بزوتنەوەیەکى نەتەوایەتى بە ئامانجء سیاسەتء ڕابەرى خۆیەوە لەسالێ 1961وە تا ئێستا لەگەڵیدایە وناتوانیت دەست بەردارى بێت. هەڵگێرانەوەى راستیەکانء فیرنەبونء دەرس وەرنەگرتن لە تەجروبەکانى خۆیان بەشێکە لە شوناسنامەى بزوتنەوەى نەتەوەى کوردو ئەحزابەکانى.

ئێستاى هەلومەرجى سیاسى عێراق، ئاڵوگۆڕیکى گەورەى بەسەردا هاتوە بە قازانجى ناسیونالیزمى عەرەبء ئیسلامى سیاسى شیعی، نزیک بونەوەى ئەم دوو بزوتنەوەیەش  لەم بڕگەیەدا لە پەیوەند بەکەرکوکەوە، گەلێک هۆکارى هەیە، گرینگترینیان ئاڵوگۆرە سیاسیەکانى ناوچەکەیە، کە ئێران یاریکەریکى سەرەکییە تیایداء دەیەوێت ئیسلامى سیاسى شیعى لە خزمەت بردنە پێشەوەى سیاسەتەکانى خۆیدا بەگەر بخات، کە هەنگاویکى سیاسى ئەوەبوو، کە لە ڕۆژى 22/7دا ڕویدا، بە قازانجى ناسیونالیزمى عەرەب وە تورکیا.  دیارە لەم نێوەدا ڕژێمى ئێران هیچى لە دەست ناچێت، بەڵکو خەریکە ژێر پاى بزوتنەوەکەى خۆى لە عێراقدا زیاتر پتەو دەکات و لە هاوپەیمانێـتى لاوازى لەگەڵ ئەحزابى قەومى کورددا دەریدەکێشێت. بەڵام ناسیونالیزمى عەرەب بە پشتیوانى ئەمەریکاء  وولاتانى عەرەبى و تورکیا لەم نێوەدا ڕۆلێکى بەرچاو دەبینێت بۆ شکست هێنانى فیدرالیەت و لێسەندنەوەى دەستکەوتەکانى ناسیونالیزمى کورد...هتد. ناسیونالیزمى عەرەب بە پارەو پولى سعودى و بە پشتیوانى وولاتانى دیکەى عەرەب لە مێرو ئەردەنء ئیماراتء سوریا... هەروەها پشتیوانى سیاسى تورکیا لێى ئەمرۆِ هێزێکى بەرچاوى گۆڕەپانى سیاسى عێراقە، بەهۆى ێحوەکانەوە، بەهۆى هیزەکانى "مقاوەمە"وە، بەهۆى گەڕڕنەوەى ئەفسەرەکانەوە.... 22/7 دیارى دەستى ڕژێمى ئیسلامى ئێران بوو بە ناسیونالیزمى عەرەب بە خاترى جێگاو ڕیگاى خۆى لە ناوچەکەدا، کەتیایدا یەکێـتىء پارتى کردە قوربانى گەمەى ئەمەریکا.

بەلام 22/7 سەرەتاى پچڕانى پرۆسەیەکى سیاسى بوو کە 5 ساڵە دەستیپێکردوە. دەرکەوتەکانى ئێستا ئەنجامى شکستى ئەمەریکان. ئەمڕۆ گەلێک کوتلەء بەرەى جیاواز پیکهاتوون کە تا دوینێ ناویان نەبوو، کە تیایدا لە چاو دەورەى ڕابوردودا بەقازانجى ناسیونالیزمى عەرەبء ناسیویالیزمى عێراقى شکاوەتەوە.

لە بەرانبەر ئەم ئاڵوگۆڕانەدا، خەڵکى کوردستان پێویستیان بەوەهەیە لە چوارچێوەیەکى فکرى و سیاسى دیکەدا، بیر بکەنەوەو بەرژەوەندى خۆیانى پێوە ببەستن. ناسیونالیزمى کوردو ئامانج و سیاسەتەکانى لە فیدرالیزم و کەرکوکەوە شکستیان خوارد، خۆپیشاندانء بڕیارى ئەنجومەنى پاریزگارى کەرکوک، گاڵتە کردنى یەکێتىء پارتیە بە خەڵکى کوردستان، خۆیان ئەوە باش دەزانن. مەسەلەکە بۆ ئەوان ریکلامى سیاسییە بۆ سەرگەرمکردنى خەڵکء بەرزکرنەوەو دەمەزرکردنەوەى هەستى نەتەوەیى کۆێرانە، لەپێناو پاراستنى ملیارو ملیۆنەکانى خۆیاندا، لە پێناو پاوانکردنى گشت سەرەوەتء سامانى خەڵکى کوردستان، وە مانەوەیان وەک بەشێک لە دەسەلات لە مەرکەزدا کە ئامانجى سەرەکیانە. بۆ ئەوان کەرکوک کێشەیەکە بۆ دانوستانء پارە پەیداکردنء فرۆشتنى نەوت، مامەڵەکردن بە بودجەو چاڵە نەوتەکانى کوردستانء خواردنى گومرگى کوردستانء نەدانى بە مەرکەز، مامەڵەکردنە بە کەرکوکەوە بۆ پاراستنى دەسەلاتى ئێستایان لە بەرانبەر تورکیادا... ڕیگاى دروست بۆ هەرکەسێک بۆهەر ئازادیخوازێک، وە بۆهەر لایەنء گروپێکى سیاسى کەدەیەوێت ڕیگایەکى دروستء گونجاو هەڵبژێریت بۆ چارەسەرى کێشەى کەرکوک، خۆ جیا کردنەوەیە لە ریزى یەکێتىء پارتى، خۆجیاکردنەوەى لە  چوارچێوەى سیاسەتء بیرى ناسیونالیستىء پەیوەست بونیەتى بە ڕیگا چارەیەکى ئینسانى. ڕیگا چارەى ئینسانى لە مڕۆدا بەستراوە بە جیابونەوەى کوردستانء پێکهێنانى دەوڵەتێکى سەربەخۆوە. دەوڵەتێکى نا قەومى نا دینى. دەوڵەتى هەموو دانیشتوانى کوردستان بێ لە بەرچاوگرتنى نەتەوەو دینء جیاکردنەوەى دین لە دەوڵەتء پەروەردەو خوێندن. کەرکوک لە چوارچێوەى سیاسەتى جیابونەوەى کوردستاندا مانا پەیدا دەکات، ئەگەر نا جگە لە زیادکردنى چاڵە نەوتەکان نەبێت بۆ یەکێتىء پارتى هیچ مانایەکى دیکەى نیە، جگە لە بێکارەبایى و نەبوونى سوتەمەنى  و گرانى و هەژارى وسەرکوت هیچ مانایەکى دیکەى نییە. لە ئێستادا وەک چارەیەکى فەورى من ئەم ڕیگا چارەیە دەخەمەوە ڕوو کە چەندین جارى دیکە نوسیومە. ڕیگا چارەیەک لە پیناو دابینکردنى ئەمنیەتء ئاسایش بۆ خەڵکى شارى کەرکوک، لە پێناو دورخستنەوەى خەڵک لە شەرى قەومى، لەپێناو دابینکردنى ژیانێکى ئینسانى تر بۆ خەڵکى کەرکوک، بۆ ئەوەى خەڵکى کوردستان جارێکى دیکە نەبنەوە سوتەمەنى دەستى ئەحزابەکانى ناسیونالیزمى کورد، بە تایبەت کە 18 ساڵە حوکمرانى کوردستان دەکەن و خەڵکى کوردستان ئاشنایە بە سیاسەت و فەرهەنگو کارکردى بەرێوەبردنیان:

شارى کەرکوک، شارێکى بێلایەنە:

کەرکوک سەربەخۆ دەبێت لە دەسەلاتء ئیدارەو بڕیارى حکومەتى میلیشیایى بەغدا، سەربەخۆدەبێت لە بڕیارو ئیدارەو دەسەلاتى "حکومەتى هەرێم".  سەربەخۆبونى شارى کەرکوک ماناى گێرانەوەى ئیرادەو بڕیارە بۆ خەلکى شارى کەرکوک، بەجۆرێک کە خەلکى شار خۆیان راستەوخۆ نوینەرى راستەوخۆى خۆیان هەڵبژیرن لەگەرەکەکاندا، هەر گەرەکێک بە پىى ژمارەى دانیشتوانەکەى نوێنەرى بەردەکەوێت، وەک نمونە بۆ هەر 10000 دەهەزار کەسێک کە مافى دەنگدانى هەیە یەک نوینەرى هه‌بێت. ئەم نوێنەرانە راستەوخۆ تەواوى کاروبارى جێبەجێکردن و یاسادانان بگرنە ئەستۆو لە نێوخۆیاندا کۆمیتەى بەرێوەبردنى شار هەلدەبژێرن کە ئەرکى بردنە پێشەوەو جێبەجێکردنى گشت بریارەکانى ئەنجومەنى نوینەرانى شارە، لە دابینکردنى ئەمنیەتەوە بگرە تاکو دەستەبەر کردنى خزمەتگوزارییە گشتییەکان لە ئاوو کارەباء شەقامى ئەسفەلتکراو سوتەمەنى و کردنەوەى قوتابخانەو  خەستەخانە و راگرتنى پاکو خاوینى شار، چاودێرى بودجە و سەرپەرشتیکردنى تەواوى دامودەزگاکانى نێو شار لە هێزەکانى پۆلیسەوە بگرە تاکو دەکاتە سوپا و هەروەها سەرپەرشتى شەریکەى نەوتى شمال....

خالێکى دیکە ئەوەیە کە هیزە سیاسیەکان ڕێکدەکەون لە دیاریکردنی ماوەى 3-6 مانگ بۆ هەلسورانى سیاسى ئازادانەء پەیمان دەدەن کە بۆ چارەسەرى کێشەکانیان چەک بەکارناهێنن و ڕودەکەنە دیالۆک و دانیشتن بۆ چارەسەرکردنیان.

"دەستورو خواستى ئیدارەى سەربەخۆ"

-       هەڵبژاردنى سەرلەنوێ لەم شارەدا لەپێناو گۆرینى تەواوى دامودەزگا ئیدارىء حکومیەکان. هەڵبژادرنى مەجلیسى پاریزگا. لەسەر پایەى دەنگدانى گەرەکەکان. دیاریکردنى پاریزگاء مەجلیسى تازە بۆ ئەمشارە کە هێزى یاسادانان و جێبەجیکردنى هەبێت.

-       هەڵوەشانەوەى تەواوى هیزى سوپاو پۆلیس و هیزە ئەمنیەکانى دیکەى ئەمشارەو پێکهێنانەوەى هێزى پاریزگارى لەخەڵکى شارى کەرکوک و پاراستنى ئەمنیەت و بەرژەوەندییەکانیان لەسەرپایەى گەرەکان. قەدەغەبوونى هاتنە ناوەوەى هیزەکانى سوپاو پۆلیس و ئەمنى حکومەتى میلیشایى بەغداو هەروەها هیزەکانى سەر بە "حکومەتى هەرێم" بۆ نێو شارى کەرکوک بەبێ بڕیارى ئەنجومەنى نوێنەرانى ئەمشارە.

-       هەڵبژاردن لە تەواوى دامودەزگا حکومیەکاندا بۆ دیاریکردنى بەریوەبەرى فەرمانگەکان.

-       دیاریکردنى بودجەى 10% نەوتى ئەمشارە بۆ ئاوەدانکردنەوەىء دابینکردنى بونیەى تەحتى تاکو ماوەى 10ساڵ... هەروەها بۆ وەلامدانەوە بەکێشەى فەورى ئاوارە گەراوەکان.

-       کۆتایى هێنان بە گشت کۆسپى ئاوارە گەراوەکان لەماوەى 3 مانگدا ء دیاریکردنى داداگایەکىتایبەت بۆ ئەوکێشانەى کە جیگاى مونازەعەیە. دانى تەعویز بە گشت ئاوارەکان. دروستکردنى ئاپارتمانى"شوقە"ى پێویست بۆ هەموو ئەوخێزانانەى تا ئێستا بێجێگاو ڕیگان.

-       شارى کەرکوک شارى گشت دانیشتوانەکەیەتى، بەعەرەب و کوردو تورکمانەوە، ئاشورو کلدانەوە، بەبێ لەبەرچاوگرتنى شوناسنامەى قەومى و ئاینى و تائیفی. پرنسیپى مافى هاوولاتى بوونى یەکسان لەم شارەدا بە تەواوى جێبە جێدەکرێت.

-       قەدەغەکردنى  پروپاگەندە بۆ توندو تیژى نەتەوەیى  و ئاینى  تائیفى.

-       قەدەغەکردنى دەرکردنى دانیشتوانى ئەمشارە، لە ژێر هەر بیانویەکدا. خەڵکى شارى کەرکوک وەک شارەکانى دیکە ئازادن کە شوێنى نیشتەجێبوونى خۆیان دیاریبکەن.