hkkurdistan.org
گفتوگۆ لەگەڵ ژمارەیەک لەهەڵسوڕاوی بزوتنەوەی ژنان لەکوردستان
نەغەدە عوسمان:
ئۆکتۆبەر: نەتەوەیەکگرتوەکان لە رۆژی ٢٥ی تشرینی دووەم/ نۆڤەمبەرەوە، هەموو ساڵێك، ماوەی ١
٦ رۆژ، وەکو کەمپینی وەستانەوە دژی توندوتیژی ژنان، ڕادەگەیەنێت. دەمانەوێ سەرەتا بپرسین بایەخی ئەم ١٦ رۆژ کەمپینکردنە چیە؟ ئایا ئەم کەمپینە هیچ کاریگەریەکی لەسەر مەسەلەی توندوتیژی دژی ژنان داناوە لەڕووی کەمکردنەوەی ئامارەکانی توندوتیژی و لەڕووی پەرەدان بە هوشیاری کۆمەڵایەتی دەربارەی ئەم پرسە؟
نەغەدە عوسمان: دەتوانین گرنگی ١٦ ڕۆژ وەستانەوە بەرامبەر بە توندوتیژی دژی ژنان، لە
وەدا ببینین کە کۆمەلێک هەڵسوراوی بەرگری لە مافەکانی ژنان و یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان، دەتوانن بوێرانە لەبەرامبەر دەسەڵات و ئیسلامی سیاسی و کۆنەپەرستاندا راوەستن و نمایشێکی باڵا بۆ کۆمەڵگە بخەنەڕوو، ئەمە خەبات و هەوڵێکە دەرگای هەڵسوڕان و ناڕەزایەتی فروانتر دەکات و پەرچەکردارێکی گرنگە، کە ئەو دۆخە دژ بە ژنان قابیل قەبوڵ نیە. هەڵبەتە هۆکاری بونی توندوتیژیش گومانی تیانیە کەحکومەتی عێراق و دەسەڵاتی هەرێم و شەریعەتی ئیسلامی و ناسیۆنالیستەکان لە دۆخی ئێستای کوردستان و عێراق بەرپرسی یەکەمن.
بوونی هەرجۆرە کەمپینێک دژی توندوتیژی بەرەوڕوی ژنان، بۆخۆی مانای بونی هوشیاریە لە هەر کۆمەڵگایەکدا، واتە لەو کۆمەڵگایەدا کەسان و گروپ و لایەن هەیە، درک بە بونی ئێش و ئازاری ژنان دەکەن، خوازیارن ژنان ڕزگارکەن لەهەر تەنگانەیەک کە بەرۆکی گرتون. بێگومان چەند ژمارەی کەمپین و وەستانەوە بەڕوی توندوتیژیەکان بەرامبەر ژنان زیاد بکات، زیاتر دەسەڵاتی دواکەوتو ئەسڵەمێتەوەو دائەچڵەکێ، چونکە ئەو لایەن و کەسایەتیانە یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوانیان بۆمەبەستەو داوای کۆمەڵگایەکی ئازاد دەکەن و دژی هەر یاساو پاساوێکی کۆنەپەرستانەن.
کاتێک کۆمەڵگایەک دەسەڵاتی پیاوسالار و شەریعەتی ئیسلامی یاسای بۆ داتاشێ، هەروا بە ئاسانی و تەنها بەکەمپین ژنان لە توندوتیژی ناپارێزرێ و ڕزگاری ناکات، واتە پێویستە خەباتی ژنان ئاوێزان بێت بە خەباتی سیاسی بۆ ئازادی و یەکسانی.
ئۆکتۆبەر: بێگومان ئەم ستراتیژەی نەتەوەیەکگرتوەکان سەبارەت بە پرسی توندوتیژی دژ بەژنان، سەرباری هەر لایەنێکی
ئەرێنی، بەڵام مادام دەست نابات بۆ بنەمای ئەسڵی و سەرەکی هۆکارو پاڵنەرەکانی توندوتیژی دژی ژنان و کچان، ناتوانێ بەبەراورد بەو کارەساتە دڵتەزێنانەی روبەرووی ژنان و کچان دەبێتەوە، لە ئازارشکێنێك زیاتر بێت، بەڕای ئێوە چۆن دەکرێ روبەرووی ئەم دیاردە قێزەون و نامرۆڤانەیە ببینەوە؟
نەغەدە عوسمان: وەک ئاماژەم پێکرد پەنابردن بۆ کەمپین بۆ هەر مەبەستێک، جێگای خۆی هەیە و کاریگەری خۆی هەیە لەسەر کۆمەڵگا، گەر تەنها بۆ ماوەیەکی کاتیش بێت، بەڵام بۆ بابەتێکی وەک توندوتیژی دژی ژنان، بەتایبەتی لە کۆمەڵگایەکی وەک هەرێمی کوردستان کە تەواو پیاوسالارە، پشتبەستوە بە شەریعەتی ئیسلام، داماڵراوە لە هەر یاسایەک بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان و ئازادی ژن و بەپلە دوو ناساندنی ژنان، وە دوو ژن بەرامبەر بە یەک پیاو لە شایەتیدا، مافدان بە پیاو کە بە ئارەزوو هەوەسی خۆشیەکانی ببێتە خاوەنی زیاتر لەژنێک و تا چوار ژنیش مافی خۆیەتی بەپێی یاسای شەرع، بەڵام ژنێک گەر لە ژیانی هاوسەرێتیدا لەدۆزەخیشدابێت دەبێت قبوڵیبێت، گەر بڵێ نا بۆ یەکجاریش دەدرێتە بەر تانەوتەشەر و خراپترین مامەڵەی لەنێو خێزانی خۆی بەرامبەر دەکرێت، بەڵام لە سەروو هەموو ناهەقیەکانەوە، دانەنانی یاسایەکە بۆ ڕێگرتن لە ژن کوشتن، کەئەم خاڵەیان مافی ژیانکردن لە ژن دەسەنێتەوە بەبێ گوێدانە هیچ بوارێکی مرۆڤانە، بەواتایەک هەموو ئەو هەوڵانەی دەدرێن و ئەوانەی ئاماژەمان پێکرد کاری ئەسڵی و سەرەکی نەبوو، چونکە یاسایەک نیە بۆ پاراستنی ژیانی ژنان، هەر بۆیە دەتوانین بڵێین کەمپین و هەر ناڕەزایەتیەک لە ٢٥ی نۆڤەمبەردا و هەر کارێکی تر زۆرتر بەرزکردنەوەی دەنگی ناڕەزایەتیە و دەبێتە ناساندنی ئەو بۆنەیە لە ناو کۆمەڵگادا و هوشیارکردنەوەی کۆمەڵگا بەرمابەر بەو ستەمەی لە ژنان دەکرێت و بێگومان لەکۆتاییدا کاریگەری خۆی هەیە. بەڵام بەرای من دەبێ لەوە زیاتر بڕۆین و بەوەندەوە ڕانەوەستین.
لێرەدا دەڵێین کاری سەرەکی بۆ بەرگرتن لە توندوتیژی دژی ژنان، دەکرێت لەڕێگای بونی ئەو چەندین ڕێکخراوەی ژنانی ئازادیخوازو سەدان پیاوی ئازادیخوازو یەکسانیخواز، کۆبونەوەیان لەدەوری خواستە بنەڕەتیەکانی ژنان و لەژێر چەتری یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان، وەک بەشێک لە بزوتنەوەی نارەزایەتی جەماوەری بۆ ئازادی و خۆشگوزەرانی و یەکسانی دەرکەوێت.
بۆ بەرگرتن بە ئەو کۆسپە گەورەیەی ناوی کوشتنی ژنانە بەو ئامارە بەرچاوەی ترسی خستۆتە ناو ژنانەوە بەرامبەر هەر هەڵسوکەوتێک وبەناوی پاراستنی (ناموس)وە کە ژن کراوە بەبەرپرسی، وەدەبێت کاری جدی بکرێت لەسەر دانان و چەسپاندنی یاسایەک کەچیتر ژنان بە هیچ پاساوێک نەبنە قوربانی پیاوسالاری، وە ژنان بپارێزرێن لەو دادگاییە بێ بەزەییەی کە دەسەڵاتی کۆنەپەرست بە پشتبەستن بە شەریعەتی ئیسلام، بەسەریدا سەپاندوە زۆر بێباکانە مافی ژیانی لێدەسێنێتەوە.
بەهار مونزیر:
ئۆکتۆبەر: ئێوە لە رۆژی( ٤ی کانونی یەکەم/ دێسەمبەر) دا لە بۆنەیەکی جەماوەریدا لە سلێمانی لەچوارچێوەی کەمپینی جیهانی دژی توندوتیژی دژی ژنان بەشداریتان کرد و (٥٣) ماسکتان لەسەر دەموچاوتان دانابوو؟ ئەم ماسکە چ پەیامێکی هەڵگرتبوو؟ دەتانوسیت بەو جۆرە نمایشە چی بە کۆمەڵگا بڵێن؟
بەهار مونزیر: سەرەتا سڵاو و رێزم بۆ خوێنەرانی ئۆکتۆبەر و بەهیوای بەردەوامی. تۆڕی ٨ مارس ، تۆڕیكی فراوانەو چەندین ڕێکخراو، داکۆکیکار، مافناس و کەسانی ئەکادیمی، ڕۆژنامەنوس تیدا ئەندامە، دوو مانگ لەمەوپێش کۆبونەوە کرا کە چالاکی بۆ ١٦ ڕۆژی دژی توندوتیژی چیبێت و لە کوێ بێت، هەمووان لەسەر ئەوە کۆك بووین کە چالاکی جەماوەریمان هەبێت کە بتوانیت ڕوومان لە ڕای گشتی بێت، هەمان کات ڕەخنەو ناڕەزایەتیمان ڕووبەڕووی دەسەڵاتداران بیت، بەتایبەتی لەسەر کوشتنی ژنان و هەموو جۆرەکانی دیکەی توندوتیژی، بڕیارماندا زۆر گرنگی بە یاسایی باری کەسێتی بدەین لە ١٦ ڕۆژەکەدا. ڕۆژی چالاکی ٤ی ١٢ ی ٢٠٢٥ بڕیاری وەستانێکمان دا بۆ ڕووبەڕوونەوەی کوشتن و هەموو جۆرەکانی توندوتیژی ، دانانی ماسك لەناو دەستەی بەڕیوەبردندا بڕیاری لەسەر درا بۆ ڕاکیشانی سەرنج و هاوپشتی رای گشتی و ڕاگەیاندن.
بەپێی ئاماری نافەرمی ڕیکخراوەکانی ژنانی ناو تۆڕی ٨ مارس ٥٣ ژن لەسەر ئاستی هەرێم کوژراوە کە ئەمساڵ زیاترە لە ساڵانی پێشوو، هەرچەندە ئیمە دەزانین لەوە زیاترە بە حوکمی ئەزموونی خۆمان لە دادگاکان و لە دامودەزگاکان کە چەندین کوشتنی بە ئەنقەستی ژنان دەکرێتە دۆسیەی خۆکوژی. چەندین نموونەی بەرچاو هەبوە، لەگەڵ ئەوەشدا وا ٤ ساڵ دەبێت بەڕیوەبەرایەتی گشتی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی کە لە ژیر دەسەڵاتی وەزارەتی ناوخۆدا کاردەکات، ڕێگرن لەوەی ئیمەش وەك ڕێکخراوەکان ئاماری حکومەتمان بەدەست بگات. من پێموایە ئەم کردەیە شاردنەوەی ئامارە توقێنەرەکانە لە هەرێمی کوردستان.
ماسکەکان ٥٣ دانە بوو کە هەر یەکەیان تەعبیر بوو لە ژنێكی کوژراو بەداخەوە، بەڵام بە ڕای من کارێکی کاریگەر بوو کە زیاتر لە سەدو چل کەس ئامادەی چالاکیە بوو و زیاتر لە ٣٠ کەناڵی ڕاگەیاندنی کوردی و عەرەبی ڕوماڵی چالاکیەکەیان کرد، ئیمە لەکاتی چالاکی تردا لە ڕێگەی هونەرەوە توانیمان سەرنج بۆ لای پرسی ژنان ڕابکێشین کە ئەمەش ڕێگایەکی گرنگە بۆمان کە بگاتە هاوڵاتیان و بتوانن پشتوانی کارەکانمان بن، هەموومان پێکەوە ڕووبەڕووی ئەم لێشاوە لە پلەدوویی و کوشتن، دەستدریژی بۆ سەرمندال بە ناوی هاوسەرگیریەوە، ببینەوە. فشاری ئابوری و نەبوونی موچە لە هەرێم بۆتە هۆکاری زیادبوونی توندوتیژی لەناو خێزانەکاندا، ئیمە خۆمان بە بەرپرس دەزانین کاری جدی بکەین لە کاتێکدا دەسەڵاتداران ئەم پرسە گرنگەی بۆ گرنگ نیە کە نیوەی کۆمەلگا بەدەستیەوە دەنالێنیت…
ئۆکتۆبەر: بەبڕوای ئێوە ئاستی ریکخراوبوونی ژنان و بزوتنەوەی یەکسانیخوازی ژنان و ئامادەییەکانی بۆ وەستانەوە بەرامبەر بەو هێرشە گەورەیەی دەکرێتە سەر کەرامەت و کەسایەتی و مافەکانی ژنان هاوسەنگ و کاریگەرە بۆ پاشەکشەکردن بە کۆنەپەرستان و یاساو نەریتە کۆنەپارێزو دژە ژنەکان؟ ئایا دەبێ چی بکرێ بۆئەوەی بزوتنەوەیەکی بەهێزی بەرگری لە ژیان و سەلامەتی و کەسایەتی و کەرامەتی ژنان و کچانی کوردستان بەڕێبخرێت!؟
بەهار مونزیر: بەڕای من هیچ ڕیگایەکی دیکە نیە بۆ ڕووبەڕووبونەوەی توندوتیژی و بە پلەدوو کردنی ژنان جگە لە ڕیکخراوبوونی کەسانی ئازادیخواز و یەکسانیخواز، هاودەنگی و هاوپشتی لە دەرەوە و ناوەوەی کوردستان دەتوانێت گۆڕانکاری بکات، هەرئێستا لەم کەشە خراپەی کۆنەخوازان بەهەزاران بڵندگۆ لەبەردەمیاندایە بۆ سوکایەتیکردن بە ژنان و پلەدووکردنی ژنان، ڕۆژانە و لە کەناڵە فەرمیەکانەوە. من پێموایە هەرئەوەی ئێستا دەیکەین ڕووبەڕوونەوەی کۆنەخوازیە، کاتێک ئیمە باس لە ئازادی ژن دەکەین، یانی بیدەنگکردنی هەر بڵندگۆیەك کە ژن بە کەم دادەنیت، یاخود کاتێك یەکسانیخوازان دەنگیان بەهیز بێت دڵنیام کە دەنگی ئەوان لاوازو لاڵ و کپ دەبێت و بەرگەی بوونی ژنی ئازاد ناگرن.
خەبات بۆ یەکسانی پێویستی بە پۆشینی بەرگێکی مەدەنی هەیە کە ژن تیدا خاوەن بڕیار، کەسایەتی وکەرامەتی پاریزراو بیت.. کۆنەخوازان لە کوردستان وعێراق ئاراستە کراون، لە خۆوە نیە کۆمەلگا بەم جۆرەی لێهاتوە، ئەمە کاری لەسەر دەکرێت، میدیاکانی دەسەڵات وەك زەهر بەناو کۆمەڵگادا نەفرەت لە ژن دەکەن. من پیموایە ئەم چەند ساڵە رێکخراوەکانی ژنان بە پێداگری خۆمان ماوینەتەوە و نەك تەنها بەردەوامین، ئەوەتا چەندین ڕێکخراوی چالاکی تر دروست دەبێت وەک زەرورەتێك بۆ کوردستان بۆ ئەوەی کار لەسەر پرسەکانی ژنان و یەکسانی هەمە لایەنەی ژنان و پیاوان بکات، چەندین جار ڕێکخراوەکان و ئیمەش وەك داکۆکیاران لە پرسەکانی ژنان لە چەندین شیوەی جیاواز لە کۆمەلگادا ڕۆژانە لەلایەن باڵی کۆخوازانەوە دەکەوینە بەر هێرش و سوکایەتیەوە، هەڕەشەی کوشتن هتد، تاکە رێگا بەردەوامی و کاری پێکەوەیە.
بەڕای من پێوسیتە ئەم بزوتنەوەیە بەهێزتر ببیت ، ژنانێکێ زۆر لەدەروری خواست و پاراستنی ژنان زیاد بکەین، فشار بهینن لە دەسەڵاتداران لەڕێگای جیاوازەوە بۆئەوەی نەتوانن دەستکراوە بن لەوەی هەرچیان بوێت بیکەن، پێوستە ماڵەکانی داڵدەدان گرنگیان پێبدریت، تاکو ژنان ناچار نەبن لەناو خەتەری کوشتندا بمینەوە ئەگەر بۆ کاتێش بیت ئاسان بیێت بۆیان. ئێستا ماڵەکانی داڵدەدان لە لایەن پیاوسالارانەوە بە شوینی باش دانانرێن، ژنان سڵدەکەنەوە لەبەرئەوەی دەسەڵات گرنگی نادات بەو شوینانە، بۆیە ئیمە دەبێت فشارمان زیاتر بێت لە چەند ڕیگاوە. پرسی دایکایەتی، وەستانەوە دژی هەراسانکردن لە شوێنی کار، پەروەردە و فێرکردنی منداڵان و گەنجان لەسەر سیستمیکی ئینسانی کە ژن و پیاو بەبێ هیچ بیانویك لە یەك جیانەکرینەوە…
دروستبوونی رێکخراوی سەربەخۆی ژنان لەو زەرورەتەوە هاتوە و دەرگای کراوەیە بۆ هەموو ژنیك کە دەیەویت بیت لەناو ڕێکخراودا پاڵپشتی ژنان بێت و پرسەکانی ژنان بە پرسی خۆی بزانێت بۆ باشکردنی ژیانی ژنان و بەهیزکردنی بزوتنەوەی یەکسانیخوازی لە هەریمـی کوردستان.
شنە عەلی:
ئۆکتۆبەر؛ کوردستان وەکویەکیك لەو ناوچانەی کە دیاردەی توندوتیژی دژی ژنان و کچان، تاڕادەی کوشتن و ئەتکردن و
ناچارکردن بە خۆسوتاندن ….تاد. لەئاستێکی بەرزدایە، هاوکات هەمیشەش وەستانەوە بەرامبەر بەو تاوانە دژی ژنان و کچان، بەشێك بووە لە مێژووی کۆمەڵگای کوردستان، لانی کەم لەدوای ڕاپەڕینەوە. ئێوە هۆکاری بەرزی ئاستی تاوانی توندوتیژی دژی ژنان وکچان بۆچی دەگێرنەوە؟ کێ بەرپرسە لە ئەنجامدان و لە مانەوەی ئەم دیاردەیە نامرۆڤانەیە؟
شنە عەلی: ئێمە وەکو ڕێکخراوی سەربەخۆی ژنان کار دەکەین لەپێناو یەکسانی هەمەلایەنەی ژنان و پیاوان ، وە مەبەستمان لە یەکسانی هەمەلایەنە ئەوەیە کە هەر مافێک لە کۆمەڵگادا بۆ پیاو هەیە بەبێ هێنانەوەی هیچ پاساوێک و ئەگەڕێک دەبێت بۆ ژنیش هەبێت .
بۆشاییەکی گەورە لە مەیدانی کێشمەکێشی ئەم کۆمەڵگایەدا هەیە و دەمانەوێت پڕیبکەینەوە ئەویش وەک (مەسەلەی ژن ، ئازادی ژن ، خواستی یەکسانی ژنە) .
ئازادی ژن پێوەری ئازادیە لەناو کۆمەڵگادا ، ئازادبوون بە مانای ئازادبوونی مرۆڤ بۆ دەستەبەرکردنی مافەکانی ، وە دژی هەر ستەم و بە پلە دوو دانانی ژنان و پێشێلکردنی ماف و نایەکسانی لە کار و هەلی کار و موچەی ناشایستە دەوەستێتەوە .وە هۆشیار کردنەوەی ژنان گرنگە لامان .
لای ئێمە هەر پێشێلکاری و دەست خستنە ناو کاروباری ژنانەوە بە پێشێلکاری دادەنرێت وە توندوتیژی جەستەیی وەک ئازاردان و سوتان و لێدان و کوشتن لای ئێمە توندوتیژییە ، جگە لەوەش توندوتیژیە دەرونیەکان وەک تانەو ناوزڕاندن و نە گەڕانەوە بۆ ڕای ژنان و سوکایەتی پێکردن و بە کەم سەیرکردنی کارەکانی و بایەخ پێنەدان پێی هەمووی دەچێتە قاڵبی توندوتیژییەوە، وە هەروەها هەڕەشە لێکردن لەڕێگای سۆشیال میدیا و خراپ بەکارهێنانی تەکنەلۆجیا هەر توندوتیژییە بەرامبەر ژنان .
ئۆکتۆبەر: ئێوە وەکو بەشێك لە هەڵسوڕاوانی “رێکخراوی سەربەخۆی ژنان” بەرنامەی داهاتوتان چیە بۆ وەستانەوە بەرووی توندوتیژی دژی ژنان و کچان؟ لای ئێوە چی وەکو توندوتیژی هەژمار دەکرێت؟
شنە عەلی: لەهەر کۆمەڵگایەکدا ڕێژەی کوشتن و توندوتیژی زۆر بێت ئەوە دەگەڕێتەوە بۆ دواکەوتووی کۆمەڵگا، وە لە هەرێمی کوردستاندا سیستمی پیاوسالاری و خێڵەکی هۆکارن بۆ بەردەوامی توندوتیژیەکان و پلەدوویی ژنان و نەگەڕانەوە بۆ ڕای ژنان هۆکارێکی تری ئەم کارەیە .
وە لە لایەکی ترەوە یاساکان وەک خۆی جێبەجێ ناکرێت و یاسا سەربەخۆ و سەروەر نییە ، وە بە لاڕێدابردنی کەیسەکانی کوشتنی ژنان و داڵدەدانی بکوژ و پاساو هێنانەوە بەناوی شەرەف و ناموس هۆکارێکی سەرەکییە ، وە زۆر جار کوشتنی ژنان پەردە پۆش دەکرێت و خاوەندارێتی ناکرێت .
